Հայաստանում ԱԸՊ համակարգի ներդրումը պահանջում է ոչ միայն օրենք, այլև իրազեկ մասնակցություն

Ի՞նչ է արտադրողի ընդլայնված պատասխանատվությունը և ովքեր են վճարելու այն բանի համար, որ շրջակա միջավայրն ու մեր առողջությունը վտանգող թափոնները չհայտնվեն աղբավայրում:

Այս հարցերի պատասխանները լայն հանրությանը հասցնելու ուղիները քննարկելու նպատակով հավաքվել էին թափոնների կառավարման ոլորտին առնչվող հասարակական հիմնական խմբերի՝ պետական կառույցների, ՏԻՄ, քաղհասարակության կազմակերպությունների, բիզնես համայնքի և կրթական կառույցների 50–ից ավելի ներկայացուցիչներ և երիտասարդներ: 

«Հանրային իրազեկման և մոնիտորինգի կենտրոն» ՀԿ-ի կազմակերպած «Արտադրողի ընդլայնված պատասխանատվություն․ հանրային իրազեկման գաղափարների աշխատարանի» նպատակն էր ոլորտային դերակատարների մասնակցությամբ ձևավորել և զարգացնել թափոնների կառավարման և Արտադրողի ընդլայնված պատասխանատվության (ԱԸՊ) համակարգի վերաբերյալ հանրային իրազեկման արշավների նախատիպեր:

Արտադրողի ընդլայնված պատասխանատվությունը համակարգ է, որը կոնկրետ ապրանքներ արտադրողներին կամ ներմուծողներին պատասխանատու է դարձնում այդ ապրանքների սպառումից առաջացող հատուկ թափոնների էկոլոգիապես անվտանգ գործածության համար: Դա ենթադրում է հատուկ թափոնների տեսակավորված հավաքում, վերամշակում կամ վնասազերծում և այլ միջոցառումներ: ԱԸՊ շրջանակներում կառավարվող ապրանքների ցանկը սահմանվում է լիազոր մարմնի կողմից:

«Հայաստանում թափոնների կառավարման քաղաքականություն» ծրագրի ղեկավար Հարություն Ալպետյանը հիշեցնում է, որ ԱԸՊ-ն նախևառաջ տնտեսական գործիք է, որը ծառայում է բնապահպանական նպատակների։ Նրա խոսքով՝ այս համակարգը որոշ ապրանքների օգտագործումից առաջացած թափոնների կառավարումը դնում է մասնավոր հատվածի՝ ներմուծողների և արտադրողների պատասխանատվության ներքո։ Այսինքն՝ մասնավորը պատասխանատվություն է կրում ստեղծված թափոնի կյանքի ամբողջ ցիկլի համար։

«Կան խնդրահարույց թափոններ, որոնց ապահով հավաքումը, տեսակավորումը, վերամշակումը կամ ոչնչացումը մեծ ծախսերի հետ է կապված, և այդ ծախսերը ինչ-որ մեկը պետք է հոգա,– նշում է նա և հավելում,– այստեղ գործում է հստակ սկզբունք՝ «վճարում է աղտոտողը», իսկ այս դեպքում այդ աղտոտողները տվյալ ապրանքների ներմուծողներն ու արտադրողներն են, և բեռը բաշխվում է հենց նրանց միջև»։

Նա բացատրում է պարզ օրինակով․ «Ըմպելիքի 1 պլաստիկե շշի ճիշտ գործածությունը կարժենա 2 դրամ։ Եթե որևէ մեկը վճարի այդ 2 դրամը, այդ շիշը չի հայտնվի աղբավայրում՝ առաջացնելով բնապահպանական և առողջապահական հետևանքներ»։

Ալպետյանը նշում է, որ Հայաստանը դեռ հեռու է եվրոպական ստանդարտներից, բայց հիմնական պատճառը ֆինանսական միջոցների պակասն է։ Նրա խոսքով՝ ստանդարտներին մոտենալը նախևառաջ նշանակում է ունենալ ենթակառուցվածք և աշխատող համակարգ, որտեղ անհրաժեշտ է թե՛ բնակչի, թե՛ բիզնեսի մասնակցությունը։ Իսկ պետության դերը, ըստ նրա, վերահսկելն է, օրենքի կիրարկումն ապահովելը և թե՛ բիզնեսի, թե՛ սպառողի համար վստահություն ձևավորելը, որ իրենց վճարած գումարները նպատակային ծախսվում են տվյալ թափոնը ճիշտ կառավարելու համար։

Աշխատարանն իրականացվել է Շվեդիայի կողմից ֆինանսավորվող և Հայաստանի ամերիկյան համալսարանի (ՀԱՀ) Յակոբեան բնապահպանական կենտրոնի կողմից՝ ՀՀ շրջակա միջավայրի և ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությունների հետ համագործակցությամբ իրականացվող «Հայաստանում թափոնների կառավարման քաղաքականություն» ծրագրի շրջանակում: 

Այս եռամյա ծրագրի նախորդ փուլերում Շրջակա միջավայրի նախարարության հետ համագործակցությամբ մշակվել է «Արտադրողի ընդլայնված պատասխանատվության մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծ, որը հանրային քննարկում անցնելուց հետո այժմ համալրման և վերջնականացման փուլում է և շուտով արդեն լրամշակված տարբերակով կներկայացվի հանրային քննարկման։ Ոլորտի փորձագետների գնահատմամբ՝ այն զգալի փոփոխություն կմտցնի մեր երկրում թափոնների կառավարման ոլորտում: 

«Ցանկացած նոր նախաձեռնություն, երբ փորձում ենք ներդնել մեր երկրում, շատ կարևոր է, որ առաջնորդվի հանրային իրազեկմամբ, որովհետև միայն օրենք փոխելով չենք կարող գործընթացը առաջ տանել: Թափոնների կառավարումը ՀՀ կառավարության առաջնահերթություններից է: ԱԸՊ համակարգի ներդրումը պարտավորություն է, որը Հայաստանը ստանձնել է ՀՀ-ԵՄ գործընկերության շրջանակում: Գործընթացը մեկնարկել է դեռևս 2023 թվականին: Սակայն իրական աշխատանքը կսկսվի օրենքի ընդունումից հետո, երբ կսկսենք կիրառել այն»,- նշեց ՀՀ Շրջակա միջավայրի նախարարության ռազմավարական քաղաքականության վարչության ներկայացուցիչ Մերի Հարությունյանը՝ կարևորելով այս միջոցառման շրջանակում բազմաշահառու մասնակիցների ընտրության մոտեցումը։

ԱԸՊ-ն թեպետ առաջին հերթին ուղղված է արտադրողներին, սակայն դրա իրականացման համար կենսական նշանակություն ունի հանրության գրագետ, և գիտակցված վերաբերմունքն ու վարքագիծը։ Աշխատարանի մասնակիցները խմբային քննարկումների ձևաչափով համատեղ մշակեցին 4 տարբեր թիրախային խմբերի ուղղված հանրային իրազեկման գաղափարներ, որոնք ավելի ուշ կլրամշակվեն և կտրամադրվեն համապատասխան շահագրգիռ կառույցներին՝ ոլորտում հանրային իրազեկման ծրագրերում կիրառելու նպատակով: 

Առցանց դասընթացներ անցած երիտասարդներն այս անգամ քննարկումները շարունակել են նախարարությունների մասնագետների, ՏԻՄ ներկայացուցիչների, գործարարների և այլ ոլորտային փորձագետների հետ։ Սա մասնակցայնության գործնական օրինակ է, որը ցույց է տալիս, թե ինչու է հանրային նշանակության թեմաներում կարևոր շահագրգիռ կողմերի երկխոսությունը։