Վաշինգտոնը հանդես է եկել առանց նախադեպի առաջարկով․ 100 տարով վարձակալել այն ճանապարհը, որը կապում է Ադրբեջանի արևելյան հատվածները Նախիջևանի հետ՝ անցնելով Հայաստանի Սյունիքի մարզով։
Այս գաղափարը ներկայացրել է Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Թոմաս Բարաքը՝ առաջարկելով, որ այդ ճանապարհի կառավարումը փոխանցվի ամերիկյան ընկերության, որը կլինի «համաձայնագրի երաշխավորը»։ Ինչպիսին կարող է լինել այս սցենարի ազդեցությունը Հայաստանի վրա՝ տնտեսական, քաղաքական և բիզնես տեսանկյունից:
Քաղաքական տեսանկյուն. նեիտրալ երաշխավորի առաջարկ, թե սուվերենության սպառնալիք
ԱՄՆ-ի առաջարկը ունի երկակի բնույթ՝ կախված դիտակետից․
Դրական կողմը՝ սա կարող է թույլ տալ Հայաստանին խուսափել ռուսական կամ ադրբեջանական վերահսկողությունից ճանապարհի վրա։ Ամերիկյան ընկերությունը որպես երրորդ կողմ՝ կարող է ապահովել չեզոք վերահսկողություն, ինչը նվազեցնում է տարածքային ամբողջականության սպառնալիքները:
Բացասական կողմը՝ 100 տարվա վարձակալությունը կարող է ընկալվել որպես սուվերենության կորուստ կամ մասնակի զիջում․ ստեղծվում է նախադեպ, երբ օտար երկիր՝ թեկուզ և արևմտյան գործընկեր, փաստացի վերահսկում է մեր տարածքով անցնող ճանապարհ։
Քաղաքական հետևանքները կախված կլինեն նրանից, թե ինչպես կձևակերպվի համաձայնագրի իրավական հենքը և ինչ երաշխիքներ կստանա Հայաստանը։
Տնտեսական և բիզնես հետևանքներ. ենթակառուցվածք, հարկեր և հնարավոր շահույթ
Եթե այս ճանապարհը կառուցվի կամ վերակառուցվի ամերիկյան ներդրումներով, ապա կարող են լինել մի շարք տնտեսական և բիզնես օգուտներ․
Տեղական շինարարական և սպասարկման ընկերությունների ներգրավում․ ենթակառուցվածքների զարգացման արդյունքում կարող են ստեղծվել նոր աշխատատեղեր:
Տրանսպորտային հոսքերի ավելացում և մաքսային եկամուտներ․ եթե Հայաստանը ստանա ճանապարհի ծառայություններից որոշակի տոկոս՝ որպես վարձակալության վճար կամ մաքսային հոսքեր, դա կարող է դառնալ կայուն եկամտի աղբյուր։
Բիզնես կապերի զարգացում Նախիջևանի և Իրանի հետ․ այս ճանապարհը կարող է դառնալ տարածաշրջանային առևտրի նոր հանգույց։
Բայց՝
Եթե ճանապարհը ամբողջությամբ կառավարվի օտար կազմակերպության կողմից՝ առանց տեղական իրավասության մասնակցության, ապա Հայաստանին կարող է շրջանցել թե՛ ֆինանսական շահույթը, և թե՛ վերահսկողությունը բիզնես գործունեության նկատմամբ։
Կախված է նաև, թե արդյոք հայկական բեռնափոխադրողներն ու ընկերությունները կունենան հավասար հնարավորություններ օգտվելու այդ երթուղուց։
Անվտանգություն և տարածաշրջանային բալանս
ԱՄՆ-ի ներկայությունը Սյունիքում կարող է գործել որպես զսպող գործոն Ադրբեջանի կամ Թուրքիայի ապագա ճնշումների նկատմամբ, սակայն սա կարող է սրել հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ, որը տարածաշրջանում իր գերիշխան շահերն ունի։ Հայկական իշխանությունները պետք է լավ գնահատեն՝ արդյոք այս առաջարկը կուժեղացնի, թե կթուլացնի Հայաստանի ռազմավարական դիրքերը։
Ի՞նչ պետք է պահանջի Հայաստանը
Հստակ իրավական ձևակերպում, որը կերաշխավորի, որ ճանապարհը մնում է Հայաստանի իրավազորության տակ՝ անկախ վարձակալությունից։
Տնտեսական փոխհատուցման մեխանիզմներ՝ կոնկրետ ձևով։ Օրինակ՝ տարեկան վարձավճար, կամ տոկոս մաքսային հոսքերից։
Տեղական բիզնեսների առաջնահերթ ներգրավում ճանապարհի շահագործման և սպասարկման մեջ։
Անվտանգության երաշխիքներ, ներառյալ՝ ռազմական չեզոքություն և վերահսկողության համատեղություն։
***
ԱՄՆ-ի առաջարկը կարող է բացել հնարավորություններ՝ նվազեցնել ռուս-ադրբեջանական ճնշումը Սյունիքի վրա և ստանալ տնտեսական օգուտներ։ Սակայն առանց մանրամասն պայմանագրային կարգավորման և միջազգային իրավական հենքի՝ այն կարող է ստեղծել վտանգավոր նախադեպ, որը սպառնում է Հայաստանի սուվերենությանը և ռազմավարական շահերին։
*հոդվածը պատրաստելիս օգտագործվել է նաեւ ԱԲ Բաժանորդագրվեք մեր Տելեգրամյան ալիքին՝ բիզնես ոլորտի ամենաթարմ և կարևոր նորություններին առաջինը ծանոթանալու համար:
