Արհեստական բանականությունը (ԱԲ) արագորեն դառնում է ժամանակակից աշխատավայրի անբաժանելի մասը՝ օգնելով ընկերություններին ավտոմատացնել գործընթացները, վերլուծել հսկայական ծավալի տվյալներ և կայացնել արագ որոշումներ: Սակայն ԱԲ-ի լայնածավալ կիրառման հետ մեկտեղ առաջանում է մի առանցքային հարց. ով է պատասխանատու, երբ ալգորիթմը սխալ է թույլ տալիս:
Թեև շատերը կարող են կարծել, որ պատասխանատվությունը ընկնում է ծրագրակազմը մշակողի կամ հենց համակարգչի վրա, իրականում իրավական և կազմակերպչական առումով պատասխանատվության մեծ բաժինը հաճախ ընկնում է որոշումը հաստատող կամ կիրառող աշխատակցի վրա:
1. «Մարդը շղթայում» (Human-in-the-Loop) սկզբունքը
Շատ ընկերություններում ԱԲ-ն օգտագործվում է որպես «խորհրդատու» կամ որոշումների աջակցման գործիք, այլ նույնիսկ ոչ թե ինքնավար որոշող: Եթե աշխատանքային գործընթացում ներդրված է «Human-in-the-Loop» մոտեցումը.
Վերջնական որոշում կայացնողը մարդն է. ԱԲ-ն կարող է առաջարկել վարկի տրամադրման մերժում, աշխատանքի ընդունման թեկնածուի ընտրություն կամ բժշկական ախտորոշում, սակայն վերջնական ստորագրությունը դնում է աշխատակիցը:
Պատասխանատվությունը. Եթե աշխատակիցը կուրորեն վստահում է ԱԲ-ին և հաստատում է սխալ կամ խտրական որոշումը, ապա իրավական ու մասնագիտական պատասխանատվությունը կրում է հենց ինքը:
2. Երբ է աշխատակիցն անձամբ պատասխանատու դառնում
Աշխատակիցները կրում են անմիջական պատասխանատվություն հետևյալ իրավիճակներում.
Անհամապատասխան տվյալների ներմուծում (Garbage In, Garbage Out). Եթե աշխատակիցը ԱԲ համակարգ է մուտքագրում ոչ ճշգրիտ, աղավաղված կամ ոչ ամբողջական տվյալներ, ինչի հետևանքով համակարգը սխալ որոշում է կայացնում:
ԱԲ-ի արդյունքները չստուգելը (Over-reliance). Երբ աշխատակիցը, ալգորիթմի արդյունքները ստուգելու իր պարտականությունը շրջանցելով, ավտոմատ ընդունում է դրանք:
Գաղտնիության և տվյալների պաշտպանության խախտում. Եթե աշխատակիցը հանրային ԱԲ գործիքներում (օրինակ՝ ChatGPT-ում) մուտքագրում է ընկերության գաղտնի տվյալները կամ հաճախորդների անձնական ինֆորմացիան՝ առանց համապատասխան թույլտվության:
Էթիկական և իրավական նորմերի շրջանցում. Երբ ԱԲ-ի առաջարկած որոշումը պարունակում է խտրականություն (ըստ սեռի, տարիքի, ռասայի) կամ խախտում է օրենքը, իսկ աշխատակիցը դա չի նկատում կամ արհամարհում է:
3. Երբ պատասխանատվությունը կրում է ընկերությունը (գործատուն)
Աշխատակիցը չի կարող միայնակ պատասխանատու լինել, եթե.
Բացակայում է հստակ քաղաքականություն (AI Policy). Ընկերությունը չի սահմանել կանոններ, թե ինչպես և երբ կարելի է օգտագործել ԱԲ-ն:
Աշխատակիցները վերապատրաստված չեն. Ընկերությունը չի ապահովել համապատասխան դասընթացներ ԱԲ-ի սահմանափակումների, «հալուցինացիաների» (սխալ տվյալների գեներացման) և ռիսկերի մասին:
«Սև արկղի» (Black Box) խնդիրը. Եթե ԱԲ համակարգն այնքան բարդ է, որ նույնիսկ մասնագետը չի կարող հասկանալ, թե ինչպես է այն հանգել տվյալ որոշմանը, աշխատակցին դժվար է մեղադրել սխալը չնկատելու մեջ:
Արհեստական բանականությունը հզոր օգնական է, այլ նույնիսկ ոչ թե մարդկային դատողության փոխարինող: Ապագայի աշխատավայրում հաջողության հասնելու և իրավական ռիսկերից խուսափելու համար աշխատակիցները պետք է պահպանեն առողջ քննադատական մտածողություն:
Ոսկե կանոն. ԱԲ-ն կարող է կատարել աշխատանքի 90%-ը, սակայն վերջնական 10%-ը՝ որոշման ստուգումն ու դրա համար պատասխանատվություն վերցնելը, միշտ մնում է մարդու վրա:
