«Ով ասել է, թե փողով երջանկություն չես գնի, հիանալի հասկանում, թե ինչի մասին է խոսում»։ Սեփական սոցիալական ցանցում (X/Twitter) տխուր սմայլիկով ուղեկցված այս գրառումը Իլոն Մասկն արել էր փետրվարին՝ հիշեցնելով, որ ժամանակին հարթակի համար վճարել է 44 միլիարդ դոլար։ Սակայն, ինչպես նշում է Guardian պարբերականը, Մասկի այս տեսակետը հնացած է։
2024 թվականին անցկացված գիտական հետազոտությունը փաստում է, որ մեծահարուստների և ցածր եկամուտ ունեցողների միջև երջանկության մակարդակի հսկայական անդունդ կա։ Գիտնականները պարզել են, որ փողի և բավարարվածության կապի 75%-ը պայմանավորված է սեփական կյանքը վերահսկելու զգացումով։
Այդուհանդերձ, Մասկն ինքը թերևս բացառություն է. աշխարհի ամենահարուստ մարդը դժվար թե երջանիկ տեսք ունի, քանի որ իր ազատ ժամանակը հիմնականում անցկացնում է X-ում զայրույթ տարածելով։ Հնարավոր է՝ նրան պարզապես մի փոքր ավելի շատ գումար է պետք գոյաբանական տագնապը հաղթահարելու համար։ Եվ եթե SpaceX-ի բաժնետոմսերի առաջնային հրապարակային տեղաբաշխումը (IPO) ընթանա ըստ պլանի, Մասկը կդառնա պատմության մեջ առաջին տրիլիոնատերը։
Գլխավոր հարցը. Խնդիրը ոչ թե այն է, թե տրիլիոնատիրոջ կարգավիճակն ինչպես կփոխի Մասկի ներաշխարհը, այլ այն, թե ինչ կլինի ժողովրդավարության հետ։ Տրիլիոն դոլարը այս «հրթիռաշինարարին» կտա բացարձակ անպատժելիություն և աննախադեպ իշխանություն բոլորիս կյանքի նկատմամբ։
Ի՞նչ է նշանակում 1 տրիլիոն դոլար. աստղաբաշխական թվերի մեխանիկան
Մարդկային ուղեղի համար դժվար է ընկալել տրիլիոնի (մեկ միլիոն անգամ մեկ միլիոն, 12 զրոյով թիվ) իրական մասշտաբը։ Պատկերացնելու համար դիտարկենք երկու օրինակ.
Ժամանակային կտրվածքով. Եթե դուք օրական ծախսեիք 1 միլիոն դոլար, ապա 1 տրիլիոնը սպառելու համար ձեզնից կպահանջվեր ավելի քան 2700 տարի։
Համեմատական արժեքով. 1 տրիլիոն դոլար ունեցողի համար 1 միլիոնը կազմում է իր կապիտալի ընդամենը $0,0001\%$-ը։ Միջին վիճակագրական ամերիկացու կարողությունը մոտ 192,700 դոլար է։ Ըստ այդմ՝ Մասկի համար 1 միլիոն դոլարը նույնն է, ինչ շարքային քաղաքացու համար 19 ցենտը, իսկ 100 միլիոն դոլարը նրա համար ունի 19 դոլար և 27 ցենտի արժեք (մեծ պիցցայի գին)։
Չնայած Մասկի կարողությունը կանխիկ չէ և դրա գնահատականը տատանվում է, էությունը չի փոխվում. մեկ անհատի ձեռքում կենտրոնացած են ռեսուրսներ, որոնցով նա կարող է ընտրություններ գնել այնքան հեշտությամբ, որքան սովորական մարդիկ ճաշ են գնում։
«Ստվերային նախագահը» և Doge-ի աղետալի հետևանքները
Թեև դժվար է հստակ ասել, թե ինչպիսին կլինեին 2024 թվականի ԱՄՆ նախագահական ընտրությունների արդյունքները առանց Մասկի կողմից Դոնալդ Թրամփին և հանրապետականներին փոխանցված 290 միլիոն դոլարի, սակայն այդ աջակցությունը հսկայական դեր խաղաց։ Փոխարենը Մասկը ստացավ ցնցող փոխհատուցում. 2024-ի հոկտեմբերին ունեցած 270 միլիարդ դոլարից նրա կապիտալը երկու տարուց էլ պակաս ժամանակում աճեց ևս 500 միլիարդով։
Այսօր Մասկը վերածվել է փաստացի «ստվերային նախագահի»՝
Մասնակցում է կառավարության նիստերին։
Ուղեկցում է Թրամփին Չինաստան և Սաուդյան Արաբիա կատարած պետական այցերի ժամանակ՝ շահավետ գործարքներ կնքելով իր բիզնեսների համար։
Ղեկավարում է իր ստեղծած «պետական կառավարման արդյունավետության դեպարտամենտը» (Doge)։
Doge-ի շրջանակներում իրականացված կտրուկ կրճատումներն ու պետական աշխատողների զանգվածային արձակումները հանգեցրել են ծանր հետևանքների։ Ըստ որոշ հաշվարկների՝ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (USAID) կազմաքանդումը պատճառ է դարձել հիվանդությունների և թերսնման պատճառով 600,000 մարդու մահվան (որոնց երկու երրորդը երեխաներ են)։ Հարվարդի հանրային առողջության դպրոցից Աթուլ Գավանդեն սա անվանել է «հասարակության արհեստածին մահ»՝ մի ողբերգություն, որն ուղղակիորեն կապված է Մասկի գործունեության հետ։
Քաղաքականության մասնավորեցումն ու համաշխարհային սպառնալիքը
Մասկի օրինակը համակարգային խորը հիվանդության ախտանիշ է։ 2010 թվականին ԱՄՆ Գերագույն դատարանի Citizens United որոշումից հետո, որով կորպորացիաներին թույլատրվեց անսահմանափակ միջոցներ ներդնել քաղաքականության մեջ, միլիարդատերերի ազդեցությունը կտրուկ աճել է։ The New York Times-ի փոխանցմամբ՝ միլիարդատերերի մասնաբաժինը նախընտրական նվիրատվություններում 2008 թվականի $0.3\%$-ից 2024-ին հասել է $19\%$-ի (ավելի քան 3 միլիարդ դոլար)։
Այս ահռելի ազդեցությունը կենտրոնացած է ընդամենը 300 ընտանիքի ձեռքում, որոնց առաջնահերթությունները (ցածր հարկեր, կարգավորումների կրճատում) կտրուկ տարբերվում են հանրային շահերից։ Հյուսիսարևմտյան համալսարանի հետազոտությունը դեռևս 2013-ին ցույց էր տվել, որ գերհարուստները հակված չեն ներդրումներ անել ընդհանուր հանրությանը օգուտ բերող առողջապահական կամ կրթական ծրագրերում։
Ցուցանիշ | Հանրային կարծիք (ըստ հարցումների) |
Տնտեսական համակարգի գնահատում | Հարցվածների 70%-ը կարծում է, որ համակարգը կեղծված է հօգուտ հարուստների (Data for Progress) |
Փողի ազդեցությունը քաղաքականության մեջ | Ամերիկացիների 72%-ը գտնում է, որ քաղաքականության մեջ չափազանց շատ փող կա (Politico) |
Մասկի նկրտումները չեն սահմանափակվում ԱՄՆ-ով։ Նա ակտիվորեն միջամտում է Մեծ Բրիտանիայի ներքին գործերին՝ ֆինանսավորելով տեղի աջակողմյան խմբավորումներին և X-ում սուր քննադատության ենթարկելով բրիտանական կառավարությանը (օրինակ՝ դեռահաս Հենրի Նովակի սպանության շահարկմամբ)։ Սա նույնիսկ ստիպեց Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Կիր Սթարմերին հրապարակավ մեղադրել միլիարդատիրոջը երկրի ներքին քաղաքականությանը միջամտելու մեջ։
Աշխարհի ամենահարուստ մարդու տիտղոսը Մասկին արդեն իսկ տվել է անպատժելիության քարտ-բլանշ։ Դառնալով մոլորակի առաջին տրիլիոնատերը՝ նա էլ ավելի կամրապնդի այդ ամենաթողությունը՝ մեզ մոտեցնելով բացահայտ օլիգարխիայի դարաշրջանին, որտեղ փոփոխություններ անելու ժամանակը գնալով սպառվում է։
