Տասնամյակներ շարունակ մենք ապրում էինք մի պատրանքով, որ ինտերնետն ու թվային տնտեսությունը չունեն սահմաններ։ Թվում էր, թե Գուգլը, Ամազոնը կամ ստարտափները կարող են հավասարապես հասանելի լինել աշխարհի ցանկացած կետում, իսկ գլոբալիզացիան հասել է իր գագաթնակետին։ Սակայն այսօր այդ պատրանքը փշրվում է։ Մենք թևակոխում ենք թվային տնտեսության մասնատման (fragmentation) կամ, ինչպես փորձագետներն են անվանում, «Սպլինտերնետի» (Splinternet) դարաշրջան։
Աշխարհը բաժանվում է թվային ազդեցության գոտիների, որտեղ գերտերությունները սահմանում են իրենց սեփական խաղի կանոնները։ Իսկ ի՞նչ է սա նշանակում համաշխարհային մրցակցության համար, և ովքե՞ր են լինելու այս նոր պատերազմի հաղթողներն ու պարտվողները։
1. Բեկորների բաժանված աշխարհ. Ո՞րն է պատճառը
Թվային տնտեսության մասնատումը պատահական չէ։ Այն երեք հիմնական ուժերի բախման արդյունք է.
Աշխարհաքաղաքական հակամարտություն (ԱՄՆ ընդդեմ Չինաստանի). Տեխնոլոգիաները դարձել են ազգային անվտանգության հարց։ Սուպերհամակարգիչների, արհեստական բանականության (AI) և կիսահաղորդիչների (չիպերի) ոլորտում առաջատար լինելը նշանակում է ունենալ ռազմական և տնտեսական առավելություն։
Թվային սուվերենություն և տվյալների պաշտպանություն (Եվրոպական մոդել). Եվրոպական Միությունը չունի սեփական Մայքրոսոֆթ կամ Բայդու, բայց ունի հզոր կարգավորող գործիքներ (օրինակ՝ GDPR, Digital Markets Act)։ Եվրոպան ձգտում է պաշտպանել իր քաղաքացիների տվյալները և թույլ չտալ, որ օտարերկրյա հսկաները մենաշնորհեն իր շուկան։
Տեխնոլոգիական ազգայնականություն. Շատ երկրներ պահանջում են, որ սերվերները, որտեղ պահվում են իրենց քաղաքացիների տվյալները, ֆիզիկապես գտնվեն իրենց երկրի տարածքում (տվյալների լոկալիզացիա)։
2. Ինչպե՞ս է սա փոխում համաշխարհային մրցակցությունը
Այս մասնատումը արմատապես փոխում է բիզնեսի և պետությունների վարքագիծը։
Ա. Գլոբալ հսկաների տեղական տառապանքները
Նախկինում տեխնոլոգիական ընկերությունների հաջողության բանաձևը «մեկ անգամ ստեղծիր, տարածիր ամբողջ աշխարհում» սկզբունքն էր։ Հիմա դա չի աշխատում։ Նույն ընկերությունը ստիպված է ԱՄՆ-ում աշխատել մի կերպ, Եվրոպայում՝ լրիվ այլ (ենթարկվելով խիստ կանոններին), իսկ Չինաստանում կամ արաբական երկրներում՝ տեղական գնաքննությանը (ցենզուրային) համապատասխան։ Սա հսկայական լրացուցիչ ծախսեր է առաջացնում։
Բ. Չիպերի պատերազմ և մատակարարման շղթաներ
Ամենամեծ մրցակցությունն այսօր ընթանում է ոչ թե ծրագրային ապահովման, այլ սարքավորումների (hardware) մակարդակում։ Չիպերի արտադրության սահմանափակումները ցույց տվեցին, որ թվային տնտեսությունը կախված է ֆիզիկական գործարաններից։ ԱՄՆ-ն և Եվրոպան միլիարդավոր դոլարներ են ներդնում սեփական տարածքում չիպերի արտադրություն հիմնելու համար, որպեսզի կախված չլինեն Թայվանից կամ Չինաստանից։ Մրցակցությունը դարձել է «ով ավելի շատ գործարան կկառուցի» մրցավազք։
Գ. Արհեստական Բանականության (AI) բաժանումը
Մենք կանգնած ենք AI-ի մասնատման վտանգի առաջ։ Արևմտյան AI մոդելները (ինչպիսիք են OpenAI-ը կամ Google-ը) մարզվում են արևմտյան արժեքների և տվյալների հիման վրա։ Չինական մոդելները (Baichuan, Ernie) հետևում են կոմունիստական կուսակցության գծին։ Սա նշանակում է, որ ապագայում գլոբալ բիզնեսները չեն կարողանա օգտագործել նույն AI գործիքը տարբեր երկրներում, քանի որ դրանց տրամաբանությունն ու թույլատրելիության սահմանները տարբեր են լինելու։
3. Ո՞վ է շահում և ով է տուժում
Նոր իրականություն. Թվային տնտեսության մասնատումը նշանակում է գլոբալ արդյունավետության անկում հանուն ազգային անվտանգության։
Դեպի ուր է գնում աշխարհը
Համաշխարհային թվային մրցակցությունն այլևս միայն տաղանդի, նորարարության կամ կապիտալի մասին չէ։ Այն դարձել է աշխարհաքաղաքականության պատանդ։
Ապագայում հաղթելու են այն ընկերություններն ու պետությունները, որոնք ունեն «ճկուն տրանսֆորմերների» հատկություն՝ ընդունակ են արագ հարմարվել տարբեր տարածաշրջանների խիստ ու իրարամերժ կանոններին։ Սակայն ընդհանուր հաշվով՝ մարդկությունը կորցնում է միասնական, սիներգետիկ զարգացման այն պոտենցիալը, որը խոստանում էր թվային դարաշրջանի սկիզբը։
