Օգոստոսի 14-ին ՀՀ Ազգային ժողովում հնչեց հարց, որի պատասխանն արդեն ակնկալվում է երեքուկես տարի: Կառավարության 2021-2026 թվականների ծրագրով նախատեսվում էր մինչև 2026 թվականը նվազագույն աշխատավարձը հասցնել 85,000 դրամի: Այս պահին, սակայն, նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 75,000 դրամ՝ անփոփոխ մնալով 2023 թվականի հունվարից: Խորհրդարանական մեծամասնությունը հաստատել է, որ թիրախային ցուցանիշի վերաբերյալ «նախընտրական ծրագրից շեղում է եղել»: Ժամկետների վերաբերյալ պատգամավորի հարցադրումը մնացել է անպատասխան, ընդ որում՝ քննարկման ընթացքում չի հստակեցվել նաև աշխատավարձերի բարձրացման ֆինանսական արժեքը [4]:
Tvyal.com-ը իրականացրել է այս հաշվարկները: Դրանք արդեն իսկ տպագրվել են 2 ամիս առաջ: Ստորև ներկայացված տվյալների հիմքում «Economics, Finance and Accounting» ամսագրում հրապարակված հետազոտությունն է [1], որով ուսումնասիրվել է Հայաստանում գրանցված աշխատանքային պայմանագիր ունեցող 784,964 անձանց աշխատավարձերի բաշխվածությունը: Հետազոտությունում դրվել է հստակ հարցադրում. նվազագույն շեմը 80,000, 85,000 կամ 90,000 դրամ սահմանելու դեպքում քանի՞ աշխատողի վրա այն կազդի, ո՞վ կկրի դրա ֆինանսական բեռը, և արդյո՞ք այդ բարձրացումը կլինի բավարար:
Անփոփոխ ցուցանիշի իրական անկումը
Նվազագույն աշխատավարձը պարզապես բացարձակ թիվ չէ. այն արտացոլում է աշխատաշուկայի միջին ցուցանիշից ունեցած հեռավորությունը, որը փոփոխվում է անգամ անվանական թվի անփոփոխ մնալու պարագայում:
2020 թվականին նվազագույն աշխատավարձը կազմում էր միջին աշխատավարձի 35.8%-ը, իսկ 2025-ին այդ ցուցանիշը նվազել է մինչև 24.7%: 2020 թվականից ի վեր նկատվում է ցուցանիշի շարունակական անկում: Նշենք, որ այս պահին գրանցված հարաբերակցությունը հավասարվել է 2006 թվականի մակարդակին:
Գծապատկերում նշված միջակայքը հիմնված է պաշտոնական գնահատականների վրա: 2022 թվականին խորհրդարան ներկայացվեց նվազագույն աշխատավարձը 100,000 դրամի հասցնելու օրենքի նախագիծ, որին Կառավարությունը դեմ արտահայտվեց՝ պատճառաբանելով, որ 100,000 դրամի դեպքում այն կկազմի «միջին աշխատավարձի շուրջ 50%-ը, ինչը բավականին բարձր ցուցանիշ է»: Միաժամանակ վկայակոչվել է ԱՄԿ-ի (ILO), ՏՀԶԿ-ի (OECD), ԱՄՀ-ի (IMF) և Համաշխարհային բանկի համատեղ վերլուծությունը, համաձայն որի՝ նվազագույն աշխատավարձի օպտիմալ չափը պետք է տատանվի «միջին աշխատավարձի 25-35%-ի շրջանակներում» [2]: Այս ուղենիշը պաշտոնապես ամրագրված է Կառավարության իրավական ակտերում:
Ներկայումս Հայաստանի նվազագույն աշխատավարձն իջել է նշված թույլատրելի միջակայքի ստորին սահմանից և հասել 2006 թվականի մակարդակին:
Տնտեսական աճ, որը չի ազդել ստորին շեմի վրա
Վերլուծության առանցքային, սակայն հանրային ուշադրությունից հաճախ դուրս մնացող փաստերից է հետևյալը․ 2020-2025 թվականներին Հայաստանում միջին աշխատավարձն աճել է 189,716 դրամից մինչև 303,140 դրամ, ինչն անվանական արտահայտությամբ կազմում է 60%, իսկ իրական արտահայտությամբ՝ գնաճի ճշգրտմամբ, շուրջ 30%: Նույն հնգամյա ժամանակահատվածում նվազագույն աշխատավարձը 68,000 դրամից դարձել է 75,000 դրամ, որն ապահովել է ընդամենը 10% անվանական աճ, սակայն գների հաշվառմամբ գրանցվել է մոտ 10% նվազում:
2023 թվականի հունվարին կիրարկված բարձրացումը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ 2022 թվականի գնաճն արդեն իսկ չեզոքացրել էր ակնկալվող դրական ազդեցությունը: Ներկայիս գներով հաշվարկված՝ 2020 թվականին նվազագույն աշխատավարձի իրական արժեքը կազմում էր 83,663 դրամ: 2023 թվականի բարձրացման արդյունքում այն կազմեց 77,707 դրամ, իսկ ներկայումս այն համարժեք է 75,000 դրամին: Փաստացի 85,000 դրամ խոստացած նվազագույն աշխատավարձը համադրելի է 2023 թվականի 75,000 դրամ ցուցանիշի հետ և այս խոստացված բարձրացումն ընդամենը կճշգրտի այն՝ հաշվի առնելով գնաճը:
2022 և 2023 թվականների տնտեսական ակտիվությունը խիստ կենտրոնացված էր և կրում էր ժամանակավոր բնույթ, ինչն ուղղակիորեն արտացոլվում է տնային տնտեսությունների բյուջեներում: Միջին ցուցանիշի աճը հիմնականում պայմանավորված էր առանձին ոլորտների և սահմանափակ թվով անձանց եկամուտների ավելացմամբ: Մինչդեռ եկամուտների բաշխվածության ստորին հատվածում տեղաշարժ չի նկատվել, իսկ իրական արտահայտությամբ գրանցվել է հետընթաց:
Խոստացված բարձրացման ֆինանսական գնահատականը
Այս անհամապատասխանությունը շտկելու համար անհրաժեշտ են կոնկրետ ֆինանսական միջոցներ, որոնց ծավալը չհնչեցվեց խորհրդարանական քննարկման ընթացքում:
Նվազագույն աշխատավարձը մինչև խոստացված 85,000 դրամ բարձրացնելը կպահանջի տարեկան շուրջ 8.7 մլրդ դրամ: 80,000 դրամի սահմանման դեպքում լրացուցիչ պետական ծախսը կկազմի 3.9 մլրդ դրամ, իսկ նախապես չպլանավորված 90,000 դրամի դեպքում՝ ընդհանուրը 14 մլրդ դրամ, իսկ պետական ծախսը 6.3 մլրդ դրամ: Հաշվի առնելով, որ պաշտոնական հատվածի աշխատավարձային ֆոնդը տարեկան կազմում է մոտ 2.8 տրիլիոն դրամ, խոստացված մակարդակի ապահովումը կպահանջի այդ ֆոնդի մեկ տոկոսի մեկ երրորդը, այսինքն ~0.33%:
Վերլուծության ամբողջականության ապահովման նպատակով անհրաժեշտ է հաշվի առնել երկու կարևոր հանգամանք:
Առաջինը՝ վերոնշյալ թվերն արտացոլում են բացառապես ուղղակի ծախսերը: Նվազագույն շեմի բարձրացումը սովորաբար հանգեցնում է դրան անմիջապես հաջորդող աշխատավարձերի աճի: Միջազգային պրակտիկայում այս լրացուցիչ ազդեցությունը գնահատվում է շուրջ 20-30%: Հետևաբար, 8.7 մլրդ դրամը ծախսերի ստորին շեմն է. նույնիսկ 10-11 մլրդ դրամի պարագայում ընդհանուր եզրահանգումը մնում է անփոփոխ:
Երկրորդ գործոնը գնաճն է: Կառավարության 2022 թվականի եզրակացության համաձայն՝ նվազագույն աշխատավարձի յուրաքանչյուր 10% աճը կարող է հանգեցնել գնաճի 0.3-ից 0.7 տոկոսային կետով ավելացման [2]: 75,000-ից 85,000 դրամի անցումը ենթադրում է 13% աճ, ինչը, ըստ Կառավարության գործակցի, կհանգեցնի 0.4-ից 0.9 տոկոսային կետով լրացուցիչ գնաճի: Սա իրատեսական ռիսկ է, որը պետք է պլանավորվի, սակայն ներկայացված տվյալների համատեքստում այն չի համարվում արգելակող գործոն: Նշենք նաև, որ այս պահին գնաճը Հայաստանում ունի անկման միտում:
Շահառուների իրական կառուցվածքը
Հայաստանում նվազագույն աշխատավարձի բարձրացման դեմ հաճախ ներկայացվում է այն փաստարկը, թե դա կհանգեցնի պաշտոնյաների աշխատավարձերի աճի: Փաստացի ցուցանիշները, սակայն, վկայում են հակառակի մասին, ինչը հեշտությամբ հիմնավորվում է տվյալներով:
Նշենք, որ քաղաքացիական ծառայողների վարձատրության սանդղակը սկսվում է 90,000 դրամ շեմից զգալիորեն բարձր մակարդակից, հետևաբար նվազագույն աշխատավարձի փոփոխությունն այս հատվածն ուղղակի չի շոշափում: Պետությունն իր վրա է վերցնում բարձրացման ծախսերի շուրջ 45%-ը, սակայն այդ միջոցներն ամբողջությամբ ուղղվում են հանրային կրթության ոլորտ: Կրթական համակարգը շահառուների երկրորդ ամենամեծ խումբն է, և այդ միջոցները տրամադրվում են ուսուցչի օգնականներին, դպրոցի տեխնիկական և վարչական անձնակազմին, այլ ոչ թե նախարարությունների ղեկավար օղակներին: Այսպիսով, նվազագույն աշխատավարձի բարձրացումն առաջին հերթին դրական է անդրադառնալու կրթական համակարգի վրա:
Շահառուների ամենամեծ խումբը մասնավոր հատվածն է՝ մեծածախ և մանրածախ առևտրի ոլորտը: Անհրաժեշտ է վերանայել նաև Կառավարության 2022 թվականի հիմնավորումը, որտեղ նշվում էր, թե շեմի բարձրացումը կվնասի արտահանման մրցունակությանը, քանի որ նվազագույն աշխատավարձ ստացողների մեծ մասն աշխատում է մշակող արդյունաբերությունում: Վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ մշակող արդյունաբերությունն այս ցանկում չորրորդն է՝ զիջելով առևտրին, կրթությանը և այլ ծառայությունների ոլորտին:
Պետական կառավարման համակարգում աշխատող 41,247 անձանցից ոչ մեկի աշխատավարձը ցածր չէ 90,000 դրամից: Պետության ֆինանսական բեռն ուղղվում է դպրոցներին:
Գծապատկերի վերլուծությունը բացահայտում է ևս երկու համակարգային ռիսկ, որոնք պետք է հստակ նշվեն: Նվազագույն աշխատավարձի նկատմամբ ամենաբարձր խոցելիություն ունեցող ոլորտներն են այլ ծառայությունները (23.9%) և կացության ու հանրային սննդի կազմակերպումը (16.8%): Հենց այս ոլորտներում է, որ օրենսդրական շեմի բարձրացումը հաճախ հանգեցնում է ոչ թե պաշտոնական աշխատավարձերի աճի, այլ ստվերային վճարումների ավելացման, հետևաբար ցանկացած բարձրացում պետք է ուղեկցվի հարկային վարչարարության խստացմամբ: Բացի այդ, Հայաստանի զբաղվածների շուրջ մեկ երրորդը գտնվում է ոչ պաշտոնական հատվածում [6], որտեղ պաշտոնական նվազագույն աշխատավարձի մեխանիզմները չեն գործում: Երկրի ամենաաղքատ աշխատուժը կենտրոնացած է հենց այս հատվածում, և այս փաստի անտեսումն անթույլատրելի է: Այս հատվածի աշխատողները հիմնականում գտնվում են բանկային համակարգի սև ցուցակում և հիմնականում չեն կարող գրանցվել որպես պաշտոնական աշխատակիցներ, տես Անհուսալի վարկառուների մասին մեր նյութը:
Հարկային բեռի չեզոքացնող ազդեցությունը
Անգամ նվազագույն շեմի անհապաղ բարձրացման պարագայում առաջանում է երկրորդ համակարգային խնդիրը, որը դիտարկվում է մեր հետազոտությունում:
Գործող 75,000 դրամ համախառն աշխատավարձի դեպքում աշխատողի տնօրինվող զուտ եկամուտը կազմում է 50,450 դրամ: Խոստացված 85,000 դրամի պարագայում զուտ աշխատավարձը կկազմի 57,950 դրամ: Որպես աղքատության շեմ կիրառվող պաշտոնական սպառողական զամբյուղի (աղքատության վերին գծի) արժեքը, ըստ ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի վերջին՝ 2024 թվականի տվյալների, կազմել է 64,162 դրամ:
Հետևաբար, նախատեսվող բարձրացումից հետո զուտ աշխատավարձը մնալու է աղքատության շեմից մոտ 10%-ով ցածր մակարդակում: Նույնիսկ 90,000 դրամ սահմանելու դեպքում այն կշարունակի զիջել աղքատության շեմին շուրջ 4%-ով:
Փաստացի, նվազագույն աշխատավարձի 10,000 դրամով ավելացման պարագայում դրա շուրջ 2,500 դրամը հետ է գանձվում պետության կողմից եկամտային հարկի տեսքով: Մոլդովայում, որտեղ սահմանված են ավելի հավակնոտ թիրախներ, նվազագույն աշխատավարձի շեմին կիրառվում է էֆեկտիվ 0% եկամտային հարկ: Դրա շնորհիվ աշխատավարձի բարձրացումն անմիջապես վերածվում է սպառողական ծախսերի աճի: Հայաստանում նմանատիպ համակարգային մեխանիզմը բացակայում է:
Այս վերլուծության արդյունքները կարող են առաջացնել իրարամերժ քննարկումներ կողմերի միջև: Նվազագույն շեմի բարձրացման կողմնակիցները պետք է ընդունեն, որ գործող հարկային համակարգի պայմաններում դա չի ապահովելու կենսապահովման մակարդակը: Իսկ ֆինանսական բեռով մտահոգված կողմերի համար կարևոր է փաստել, որ ամսական մինչև 100,000-150,000 դրամ աշխատավարձերի մասով հարկային բեռի նպատակային նվազեցումը նույն շահառուներին կապահովի ավելի մեծ տնօրինվող եկամուտ՝ պետության համար ավելի փոքր ծախսերով, քան համախառն աշխատավարձի դրույքաչափի բարձրացումը:
Մեր կայքում հասանելի են վերլուծական երկու գործիք, որոնք թույլ են տալիս գնահատել անհատական աշխատավարձի դիրքն ընդհանուր բաշխվածության մեջ: tvyal.com/wages հղումով կարելի է պարզել աշխատավարձի տոկոսային բաշխվածությունն ինչպես ընդհանուր տնտեսության, այնպես էլ կոնկրետ ոլորտի մակարդակով, և իրականացնել համախառնից զուտ աշխատավարձի հաշվարկ՝ վերջին հարկային կանոնակարգին համապատասխան: tvyal.com/wages/trends հղումը տրամադրում է անվանական և իրական (գնաճով ճշգրտված) ցուցանիշների համեմատական վերլուծություն ըստ ոլորտների, ինչպես նաև եկամուտների բաշխման վերին և ստորին հատվածների դինամիկան: Այս հաշվիչը հիմնական գործիքն է, որը մեր հետազոտությունում առաջարկվում է քաղաքականություն մշակողներին և որը հավասարապես կիրառելի է տնային տնտեսությունների մակարդակում: Նաև նշենք, որ այս գործիքներով Դուք կարող եք տեսնել Ձեր աշխատավարձի դիրքն ընդհանուրի մեջ:
Ակնկալվող գործընթացներ
Աշխատավարձերի բարձրացման վերաբերյալ խոստումն ի սկզբանե պայմանավորված էր մակրոտնտեսական գործոններով: Ներկայիս 75,000 դրամը սահմանող օրենքի նախագծում և Կառավարության 2022 թվականի եզրակացության մեջ ամրագրված է, որ բարձրացումներն իրականացվում են՝ «հաշվի առնելով երկրի մակրոտնտեսական ցուցանիշները», որոնք յուրաքանչյուր տարի վերանայվում են միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի շրջանակներում և ներկայացվում են համապատասխան հնարավորության առկայության դեպքում [3]: Ըստ էության, գործում է ամենամյա գնահատման մեխանիզմ, որը վերջին երեք տարիներին վերահաստատում է նույն արդյունքը:
Գործում է նաև մասնագիտացված ինստիտուտ, որը պատասխանատու է նշված հաշվարկների համար: 75,000 դրամի ցուցանիշը կամայական որոշում չէր. Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունը պատվիրել էր Աշխատանքի և սոցիալական հետազոտությունների ազգային ինստիտուտին մոդելավորել օպտիմալ շեմը և դրա բյուջետային ազդեցությունը, ինչի արդյունքում մոդելը 2023 թվականի համար երաշխավորել էր հենց 75,000 դրամը [3]: Ներկայումս հիմնական հարցադրումն այն է, թե ինչ արդյունքներ կներկայացնի նույն մոդելն այսօր:
Զուգահեռաբար՝ հանրային քննարկման փուլում է գտնվում առանձին նախագիծ, որով նախատեսվում է 2027 թվականի հունվարից վերանայել պետական պաշտոնյաների և քաղաքացիական ծառայողների վարձատրության համակարգը՝ բարձրացնելով բազային աշխատավարձի գործակիցները և ավելացնելով արդյունքահենք բոնուսային մեխանիզմներ [5]: Փաստացի առկա է երկու անկախ գործիքակազմ և երկու որոշում, որոնցից միայն մեկն է գործնական կիրառման փուլում:
Անհրաժեշտ է դիտարկել մեր առաջին գծապատկերում ներկայացված առանցքային ցուցանիշը՝ նվազագույն և միջին աշխատավարձերի հարաբերակցությունը: Ներկայումս այն կազմում է 24.7%, մինչդեռ Կառավարության սահմանած թույլատրելի միջակայքը սկսվում է 25%-ից: Այդ միջակայքին վերադառնալու համար, ներկայիս միջին աշխատավարձի պայմաններում, կպահանջվի նվազագույնը շուրջ 76,000 դրամի սահմանում, իսկ խոստացված 85,000 դրամի դեպքում ցուցանիշը կկազմի մոտ 28%՝ մնալով թույլատրելի սահմաններում, սակայն հարկումից հետո շարունակելով զիջել աղքատության շեմին:
Անկախ ցուցանիշի շուրջ ընթացող բանավեճերից՝ այս որոշման ուղղակի շահառուները հանրակրթական դպրոցների ուսուցիչների օգնականներն ու մանրածախ առևտրի սպասարկման ոլորտի աշխատակիցներն են:
