Քվեաթերթիկի գինը. ինչի՞ վրա է «ներդնում» կատարելու հայկական բիզնեսը՝ պոպուլիզմի՞, թե՞ պրագմատիզմի

Աշխարհաքաղաքական տեկտոնական տեղաշարժեր, գերտերությունների բախում և մեկ՝ կենսական որոշում. 2026 թվականի հունիսի 7-ին կայանալիք Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունները դուրս են եկել դասական ներքաղաքական պայքարի շրջանակներից։ Ուսումնասիրելով 19 քաղաքական ուժերի ծրագրերը, կարելի է արձանագրել մեկ պարզ ճշմարտություն. այս ընտրություններում բիզնեսին առաջարկվում է ոչ թե հարկային դրույքաչափերի փոփոխություն, այլ պետության գոյաբանական և տնտեսական գլոբալ վեկտորի ընտրություն։

Ստորև ներկայացվում են մասնակից ուժերի տնտեսական դոկտրինների, դրանց իրագործելիության և գլոբալ խաղացողների (ԱՄՆ, Եվրոպա, Ռուսաստան, Չինաստան, Իրան, Թուրքիա) արձագանքների վերլուծությունը։

1. Տնտեսական բևեռները. ի՞նչ են խոստանում բիզնեսին և որքանո՞վ է դա ռեալ

Իշխող ուժ. «Քաղաքացիական պայմանագիր» և TRIPP մեգանախագիծը

Իշխանության տնտեսական ծրագրի հիմնաքարը 2025թ. օգոստոսին Վաշինգտոնում ստորագրված TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity - Խաղաղության և բարգավաճման միջազգային Թրամփի ուղի) նախագիծն է։ Այն ենթադրում է տրանզիտային միջանցքի կառուցում Հայաստանի հարավով, որը կկապի Ադրբեջանը Նախիջևանին, իսկ Հայաստանը կդարձնի Եվրոպան և Ասիան կապող գլոբալ լոգիստիկ հանգույց։

Խոստումը բիզնեսին. Շրջափակման ավարտ, արտահանման շուկաների կտրուկ դիվերսիֆիկացիա և ՀՆԱ-ի կրկնապատկում 15 տարում։ Ըստ ծրագրի՝ ենթակառուցվածքները կառավարվելու են ամերիկյան կառավարության վերահսկողության տակ գտնվող «TRIPP Development Company»-ի կողմից (որտեղ ԱՄՆ-ն ունենալու է 74%, իսկ ՀՀ-ն՝ 26% բաժնեմաս)։

Իրատեսականությունը. Տնտեսական մուլտիպլիկատիվ էֆեկտը վիթխարի է, սակայն ռիսկերը սարսափելի են։ Բիզնեսը հայտնվում է աշխարհաքաղաքական թիրախում. նախագիծը խոստանում է ամերիկյան անվտանգային «անձրևանոց», բայց առաջացնում է Ռուսաստանի և Իրանի կոշտ հակազդեցությունը։

Ռուսամետ և ավանդական ընդդիմություն (Սամվել Կարապետյան, Ռոբերտ Քոչարյան, Գագիկ Ծառուկյան)

Այս բևեռը, որը ներառում է ռուսահայ միլիարդատեր Սամվել Կարապետյանի «Հզոր Հայաստան»-ը և Ռոբերտ Քոչարյանի աջակիցներին, առաջարկում է վերադարձ Մոսկվայի ազդեցության գոտի։

Խոստումը բիզնեսին. Էներգետիկ անվտանգություն (էժան ռուսական գազ), կայուն և հասկանալի ԵԱՏՄ շուկա տեղական արտադրողի համար։ Քոչարյանը TRIPP-ն անվանել է «Հայաստանի անվտանգության ամենամեծ սպառնալիքը»՝ պնդելով, որ այն ծառայում է միայն Թուրքիայի և ԱՄՆ-ի շահերին՝ Իրանին ճնշելու նպատակով։

Իրատեսականությունը. ԵԱՏՄ շուկան իրատեսական է և գործող, սակայն այս ուղին երկարաժամկետում բիզնեսը կարող է հայտնվել արևմտյան պատժամիջոցների և տեխնոլոգիական մեկուսացման վտանգի մեջ։

Արևմտամետ և նոր ընդդիմություն (Հանրապետություն, Հայկ Մարության, «Լուսավոր Հայաստան»)

Ուժեր, որոնք պահանջում են էլ ավելի խորը եվրաինտեգրում։ Նախկին քաղաքապետ Հայկ Մարությանի ուժը խոստանում է արագացված տեմպերով եվրոպական ստանդարտների ներդրում։

Խոստումը բիզնեսին. Արևմտյան ինստիտուտներ, արդար դատարան, օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ, իրավական երաշխիքներ։

Իրատեսականությունը. Ինստիտուցիոնալ առումով գրավիչ է, սակայն ՀՀ տնտեսության՝ ԵՄ խիստ ստանդարտներին (ISO, HACCP) միանգամից անցումը կարճաժամկետ հեռանկարում կսնանկացնի փոքր և միջին բիզնեսի մեծ մասը։

2. Գլոբալ ռեակցիաները. ինչ են ասում աշխարհի մայրաքաղաքներում

Հայաստանի ընտրությունները և TRIPP տնտեսական նախագիծը վերածվել են մեծ տերությունների դիմակայության թատերաբեմի։

• 🇺🇸 🇪🇺 Վաշինգտոն և Բրյուսել. Արևմուտքը TRIPP-ը դիտարկում է որպես Հարավային Կովկասը ռուս-իրանական ազդեցությունից պոկելու տնտեսական գործիք։ Ըստ վերլուծաբանների՝ ԱՄՆ-ն այս միջանցքով փորձում է հակակշռել Չինաստանի տնտեսական էքսպանսիային և ստեղծել նոր «Միջին միջանցք» (Middle Corridor), որը կշրջանցի Ռուսաստանն ու Իրանը Caspian Post, 2026։

• 🇷🇺 Մոսկվա. Ռուսաստանը բացահայտ դեմ է արտահայտվում և միջամտում ընտրություններին։ Շվեդական Blankspot-ի ձեռք բերած գաղտնի փաստաթղթերը բացահայտել են ՌԴ հետախուզության 2026թ. հատուկ ծրագիրը՝ ուղղված ՀՀ կառավարության վարկաբեկմանը սոցիալական ցանցերում Blankspot, 2026։ Որպես այլընտրանք, Մոսկվան առաջարկել է Վրաստանով անցնող այսպես կոչված «Պուտինի ճանապարհը» (Putin Road) Caliber.az, 2026։

• 🇮🇷 Թեհրան. Իրանի արձագանքը խիստ բացասական է։ Այաթոլլահ Խամենեիի ավագ խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին հայտարարել է, որ TRIPP-ը պարզապես տխրահռչակ «Զանգեզուրի միջանցքն» է նոր փաթեթավորմամբ, որը ՆԱՏՕ-ին բերելու է Իրանի հյուսիսային սահման OC Media, 2025։

• 🇨🇳 Պեկին. Չինաստանը զգուշավոր դիտարկում է զարգացումները։ Թեև TRIPP-ը ամերիկյան նախագիծ է՝ ուղղված չինական Belt and Road-ի հակակշռմանը, Պեկինին նաև գրավում է Արևմտյան Չինաստանը Եվրոպային կապող և Ռուսաստանը շրջանցող ամենակարճ լոգիստիկ երթուղու գաղափարը The Guardian, 2026։

• 🇹🇷 🇦🇿 Անկարա և Բաքու. Աջակցում են լոգիստիկ նախագծերին՝ դրանք դիտարկելով որպես Թյուրքական աշխարհը միավորող տնտեսական գործիք, սակայն Բաքուն շարունակում է որպես նախապայման պահանջել ՀՀ Սահմանադրության փոփոխություն։

3. Ընտրական էվոլյուցիան. Ինչպե՞ս փոխվեց օրակարգը (2018-2026)

Թավշյա տնտեսություն
2018 թ. ընտրություններ
Հիմնական թեման: Օլիգարխիայի կազմաքանդում, մենաշնորհների վերացում, «ստվերի» կրճատում և հավասար մրցակցային պայմանների ստեղծում ներքին շուկայում:

Հետպատերազմյան գոյատևում
2021 թ. ընտրություններ
Հիմնական թեման: Տնտեսական կայունացում շոկից հետո, պետական սուբսիդիաներ գյուղատնտեսությանը և ՏՏ ոլորտին հարկային արտոնությունների պահպանում՝ կապիտալի արտահոսքը կանխելու համար:

Գեոէկոնոմիկ վեկտոր
2026 թ. ընտրություններ
Հիմնական թեման: Աշխարհատնտեսական դիրքավորում, TRIPP նախագիծ, լոգիստիկ շրջափակման ճեղքում և տնտեսական կախվածության կրճատում Ռուսաստանից։

Աշխարհաքաղաքական տրանսֆորմացիաները և Հայաստանի ընտրական օրակարգը. պրագմատիզմի անհրաժեշտությունը

Հայաստանի ընթացիկ ներքաղաքական դիսկուրսում աշխարհաքաղաքական վեկտորների հարցը դուրս է եկել դիվանագիտական հարթակներից և դարձել ընտրական օրակարգի առանցքային տարր: Քաղաքական դաշտում առկա մոտեցումները կարելի է բաժանել երկու հիմնական բևեռի, որոնք ժամանակի ընթացքում ենթարկվել են էական տրանսֆորմացիաների:

Առաջին բևեռը՝ գործող իշխանությունների և նրանց մերձավոր շրջանակների հռետորաբանությունը, շեշտադրում է «դիվերսիֆիկացիան»՝ որպես անվտանգային ռիսկերի նվազեցման միակ գործիք: Եթե տարիներ առաջ այս հատվածի համար հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ անայլընտրանք էին, ապա այժմ նրանք առաջ են մղում արևմտյան կառույցների հետ ինտեգրման և անվտանգային կախվածությունը նվազեցնելու թեզը: Նրանց մոտեցումը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ ավանդական դաշնակցային համակարգերը սպառել են իրենց արդյունավետությունը:

Երկրորդ բևեռը՝ ընդդիմադիր հատվածը, պնդում է, որ առկա «արևմտյան վեկտորը» իրականում ոչ թե դիվերսիֆիկացիա է, այլ կտրուկ և ոչ հաշվարկված հեռացում ավանդական դաշնակցից, ինչը սպառնալիքի տակ է դնում տնտեսական և անվտանգային կայունությունը: Նրանց թեզը կառուցված է ստատուս-քվոյի պահպանման և Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վերականգնման անհրաժեշտության շուրջ՝ նախազգուշացնելով, որ շտապողականությունը կարող է հանգեցնել պետականության կորստի:

Ի տարբերություն անցյալի՝ երկու կողմերն էլ այժմ ավելի հաճախ են օգտագործում տնտեսական փաստարկներ, սակայն երկու դեպքում էլ աշխարհաքաղաքականությունը շարունակում է մնալ ոչ թե հաշվարկված ռազմավարություն, այլ էլեկտորատի մոբիլիզացման մարքեթինգային գործիք: Այս համատեքստում անհրաժեշտ է դիտարկել աշխարհաքաղաքական տրանսֆորմացիաները ավելի լայն՝ գլոբալ հեռանկարից:

Պատմական զուգահեռներ. դիվերսիֆիկացիայի և հավասարակշռման փորձը

Տնտեսական պատմությունը վկայում է, որ աշխարհաքաղաքական բարդ հանգույցներում հաջողության են հասնում այն պետությունները, որոնք ընտրում են ոչ թե «կամ-կամ»-ի պարզունակ, այլ բազմավեկտոր հավասարակշռման մոդելը:

Անկախացումից հետո Սինգապուրն օրինակ հայտնվեց աշխարհաքաղաքական վակուումում՝ զուրկ բնական պաշարներից և շրջապատված հարևաններով: Նրանք հրաժարվեցին կոշտ գաղափարական դաշինքներից՝ երկիրը վերածելով գլոբալ տնտեսական հանգույցի՝ տնտեսական պրագմատիզմը գերադասելով քաղաքական դոգմաներից [2]: Ֆինլանդիան Սառը պատերազմի տարիներին, ունենալով աշխարհագրական բարդ դիրք, որդեգրեց հարևանների անվտանգային գծերը չհատելու քաղաքականություն՝ միաժամանակ խորացնելով ինտեգրումը եվրոպական շուկաներին [3]: Վիետնամի «բամբուկե դիվանագիտությունը» ևս ցույց է տալիս, թե ինչպես կարելի է հավասարակշռել գերտերությունների շահերը՝ առանց որևէ բլոկի դրոշակակիր դառնալու [4]:

Հնարավոր զարգացումները գլոբալ փոխակերպումների համատեքստում

Ներկայիս աշխարհակարգը վերաձևավորվում է: Առևտրային պատերազմները, լոգիստիկ շղթաների խոցելիությունը՝ ինչպես ցույց են տալիս Հորմուզի նեղուցում արձանագրվող լարվածությունները, և գլոբալ պատժամիջոցային մեխանիզմները պահանջում են ռիսկերի կառավարման նոր մակարդակ [5]:

Հայաստանի համար հավանական զարգացումները կարելի է բաժանել երկու սցենարի.

Առաջինը կառուցվածքային շոկի ճանապարհն է, երբ քաղաքական հայտարարությունները առաջ են ընկնում ռեալ տնտեսական հնարավորություններից: Ավանդական շուկաների կտրուկ խզումը առանց համարժեք մակրոտնտեսական բուֆերների հանգեցնում է գնաճի և արտահանման անկման:

Երկրորդ՝ օպտիմալ սցենարը ինստիտուցիոնալ դիվերսիֆիկացիան է: Նոր շուկաներում ներկայությունը մեծանում է աստիճանաբար՝ պահպանելով եղած կենսական կապերը այնքան ժամանակ, քանի դեռ այլընտրանքներն ամբողջությամբ չեն ինստիտուցիոնալացվել: Տնտեսությունը պետք է շեշտը դնի նորարարությունների և ինքնաբավ ենթակառուցվածքների վրա՝ ստեղծելով այնպիսի ՀՆԱ, որը նվազ կախված է քաղաքական սահմաններից [6]:

Այս պայմաններում Հայաստանի քաղաքական ուժերի հռետորաբանությունը, որը հաճախ հիմնված է լոկալ քաղաքական պայքարի վրա, պետք է փոխարինվի ճգնաժամային կառավարման հստակ թվայնացված ծրագրերով:

Ամփոփում

Աշխարհաքաղաքական վերադասավորումների դարաշրջանում պետության կենսունակությունը չափվում է ոչ թե հուզական հռետորաբանությամբ կամ այս կամ այն ճամբարին հարելու ինտենսիվությամբ, այլ տնտեսական ինքնիշխանության աստիճանով: Ցանկացած վեկտորային տեղաշարժ պետք է լինի անաղմուկ, հետևողական և կապիտալի աճին միտված գործընթաց: Պատմությունը արձանագրում է մի պարզ ճշմարտություն. այնտեղ, որտեղ ավարտվում է սառը հաշվարկը և սկսվում է պոպուլիզմը, սկսվում է տնտեսական խոցելիությունը:

Հղումներ և աղբյուրներ

[1] World Bank Group. (2023). Global Economic Prospects: Small States in a Shifting Global Order. https://www.worldbank.org/en/publication/global-economic-prospects

[2] Lee, K. Y. (2000). From Third World to First: The Singapore Story: 1965-2000. HarperCollins. https://www.harpercollins.com/products/from-third-world-to-first-lee-kuan-yew

[3] Hanhimäki, J. M. (1997). Containing Coexistence: America, Russia, and the "Finnish Solution". Kent State University Press. https://www.kentstateuniversitypress.com/1997/containing-coexistence/

[4] Le, H. H. (2021). Vietnam’s Bamboo Diplomacy in the 21st Century. ISEAS–Yusof Ishak Institute. https://www.iseas.edu.sg/articles-commentaries/iseas-perspective/

[5] International Monetary Fund (IMF). (2024). Geo-Economic Fragmentation and the Future of Multilateralism. https://www.imf.org/en/Publications/Staff-Discussion-Notes/Issues/2023/01/11/Geo-Economic-Fragmentation-and-the-Future-of-Multilateralism-527266

[6] Harvard Business Review. (2023). Building Supply Chain Resilience in an Era of Geopolitical Risk. https://hbr.org/2023/05/building-supply-chain-resilience-in-an-era-of-geopolitical-risk

Հոդվածը պատրաստելիս օգտագորվել է նաեւ ԱԲ