Հորմուզի նեղուցը համաշխարհային էներգետիկ համակարգի ամենակարևոր ռազմավարական կետերից մեկն է։

Մերձավոր Արևելքում իրավիճակը կրկին կտրուկ սրվել է այն բանից հետո, երբ Իրանի պաշտոնյաները հայտարարեցին, որ երկրի զինված ուժերը կարող են թույլ չտալ «հակառակորդ պետությունների» առևտրային կամ ռազմական նավերին անցնել Հորմուզի նեղուցով։ Իրանի փոխարտգործնախարար Քազեմ Ղարիբաբադին և Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) ներկայացուցիչները հայտարարել են, որ եթե նեղուցում հայտնաբերվեն ԱՄՆ-ին, Իսրայելին, եվրոպական երկրներին կամ նրանց դաշնակիցներին պատկանող նավեր, դրանք կարող են դառնալ ռազմական թիրախ։

Այս հայտարարությունները համընկնում են տարածաշրջանում ռազմական լարվածության կտրուկ աճի հետ։ Վերջին օրերին մի շարք աղբյուրներ հաղորդել են նավերի վրա հարձակումների, նավագնացության սահմանափակման և նույնիսկ նավթատարների կանգնեցման մասին, ինչը հանգեցրել է նավթային շուկաների անհանգստությանը և գների բարձրացմանը։

Միևնույն ժամանակ Իրանի զինվորական ղեկավարությունը փորձում է ցույց տալ, որ նեղուցը լիովին փակված չէ․ «Խաթամ ալ-Անբիա» ռազմական հրամանատարության ներկայացուցիչների խոսքով՝ Իրանը պարզապես վերահսկում է նավերի շարժը և գործում է «միջազգային արձանագրությունների շրջանակում»։

Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը (ԻՀՊԿ) պարզաբանել է, որ եթե Հորմուզի նեղուցում հայտնաբերվեն ԱՄՆ-ին, Իսրայելին, Եվրոպային և «նրանց կողմնակիցներին» պատկանող նավեր, դրանց «անպայման կհարվածեն»։ «Ավելի վաղ մենք հայտարարել էինք, որ, հիմնվելով միջազգային իրավունքի և բանաձևերի վրա, պատերազմի դեպքում Իրանի Իսլամական Հանրապետությունն իրավունք կունենա վերահսկել անցումը Հորմուզի նեղուցով»,- ԻՀՊԿ հաղորդագրությունից մեջբերում է արել CNN-ը:

Հորմուզի նեղուցը՝ համաշխարհային էներգետիկ համակարգի ռազմավարական կետերից մեկը

Հորմուզի նեղուցը համաշխարհային էներգետիկ համակարգի ամենակարևոր ռազմավարական կետերից մեկն է։ Այն կապում է Պարսից ծոցը Օմանի ծոցի և Արաբական ծովի հետ և հանդիսանում է նավթի ու գազի ամենակարևոր ծովային երթուղիներից մեկը։

Տարբեր գնահատականներով՝ նեղուցով ամեն օր տեղափոխվում է մոտ 20 միլիոն բարել նավթ, ինչը կազմում է աշխարհի սպառման շուրջ մեկ հինգերորդը։

Նեղուցի աշխարհաքաղաքական կարևորությունը պայմանավորված է նաև նրա աշխարհագրությամբ.

• լայնությունը մոտ 33 կմ,

• նավագնացության գոտիները՝ ընդամենը մոտ 3–4 կմ։

Այդ պատճառով ցանկացած ռազմական կամ քաղաքական ճգնաժամ անմիջապես անդրադառնում է համաշխարհային էներգետիկ շուկաների վրա։

Իրանի ռազմավարությունը․ «փակել առանց փակելու»

Վերլուծաբանների կարծիքով Իրանը հազվադեպ է փորձում բառացիորեն ֆիզիկապես փակել նեղուցը։ Ավելի հաճախ կիրառվում է «դե ֆակտո փակման» ռազմավարությունը՝ այն դարձնելով չափազանց վտանգավոր նավերի համար։

Դրա հիմնական մեթոդներն են․

• նավերի վրա հրթիռային կամ դրոնային հարձակումներ

• ծովային ականներ

• ռազմական նավերի և արագընթաց նավակների տեղակայում

• նավագնացության ռադիոազդանշաններով սպառնալիքներ

Եթե ապահովագրական ընկերությունները և նավատերերը որոշեն, որ ռիսկը չափազանց մեծ է, երթևեկությունը կարող է գրեթե կանգնել նույնիսկ առանց պաշտոնական շրջափակման։

Վերջին զարգացումների ժամանակ հենց այդպիսի իրավիճակ է ստեղծվել․ հաղորդվում է, որ նեղուցով անցնող նավերի թիվը կտրուկ նվազել է, իսկ մի շարք նավեր ստիպված կանգնել են Պարսից ծոցում՝ անվտանգության նկատառումներից ելնելով։

Իրավական հարցը․ կարո՞ղ է արդյոք Իրանը փակել նեղուցը

Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից հարցը բավական բարդ է։

Հորմուզի նեղուցը դասվում է միջազգային նավագնացության նեղուցների շարքին, որոնց վրա գործում է ՄԱԿ-ի Ծովային իրավունքի կոնվենցիան (UNCLOS)։

Այդ իրավակարգավորման համաձայն՝

• ոչ մի պետություն չունի միակողմանի իրավունք փակելու նման նեղուցը,

• նավերը ունեն «անցման իրավունք» (transit passage), որը պետք է ապահովվի խաղաղ ժամանակ։

Սակայն ռազմական հակամարտության դեպքում իրավիճակը փոխվում է։ Եթե Իրանը հայտարարի ռազմական գործողությունների մասին կամ փորձի պաշտպանել իր տարածքային ջրերը, այն կարող է փորձել սահմանափակել նավագնացությունը՝ անվտանգության նկատառումներով։

Այսինքն՝ իրավական առումով նեղուցի լիակատար փակումը դժվար է հիմնավորել, սակայն ռազմական լարվածությունը կարող է փաստացիորեն դադարեցնել նավագնացությունը։

Տնտեսական հետևանքները․ նավթից մինչև համաշխարհային գնաճ

Հորմուզի նեղուցի շուրջ ցանկացած լարվածություն անմիջապես ազդում է համաշխարհային տնտեսության վրա։

Վերջին զարգացումների ֆոնին արդեն արձանագրվել են հետևյալ միտումները․

• նավթի գինը բարձրացել է 80 դոլարից բարձր մեկ բարելի համար,

• նավագնացությունը զգալիորեն կրճատվել է,

• ապահովագրական ընկերությունները բարձրացրել են պատերազմական ռիսկերի ապահովագրության արժեքը։

Եթե նեղուցը երկար ժամանակ փակվի կամ դառնա անանցանելի, կարող են առաջանալ ավելի լայն տնտեսական հետևանքներ․

1. էներգակիրների թանկացում,

2. համաշխարհային գնաճի աճ,

3. տրանսպորտային և մատակարարման շղթաների խափանում,

4. ֆինանսական շուկաների անկայունություն։

Որոշ վերլուծաբաններ նույնիսկ համեմատում են նման սցենարը 1970-ականների նավթային ճգնաժամի հետ։

Ռազմական հաշվեկշիռը․ արդյոք Իրանը կարող է երկար փակ պահել նեղուցը

Թեև Իրանը ունի տարածաշրջանում զգալի ռազմական ներկայություն, շատ փորձագետներ կարծում են, որ նեղուցը երկար ժամանակ փակ պահելը չափազանց դժվար կլինի։

Պատճառները մի քանի են․

• ԱՄՆ-ի և նրա դաշնակիցների ուժեղ ռազմածովային ներկայությունը

• նավագնացության պաշտպանության միջազգային առաքելությունները

• Իրանի սեփական տնտեսական կախվածությունը նավթի արտահանումից

Եթե նեղուցը երկար ժամանակ փակվի, Իրանը նույնպես կորցնում է իր հիմնական արտահանման ուղիներից մեկը, ինչը կարող է ծանր հարված հասցնել երկրի տնտեսությանը։

Ինչ կարող է լինել առաջիկայում

Այս պահին իրավիճակը կարելի է բնութագրել որպես կիսափակ կամ բարձր ռիսկային նավագնացություն․ իրավական առումով նեղուցը փակված չէ, բայց ռազմական լարվածության պատճառով բազմաթիվ նավեր խուսափում են այնտեղից անցնելուց։

Առաջիկա զարգացումները կախված կլինեն մի քանի գործոններից․

• ԱՄՆ-Իրան ռազմական լարվածության մակարդակից

• Իսրայել-Իրան հակամարտության խորացումից

• միջազգային դիվանագիտական միջամտությունից

Եթե կողմերը չկարողանան դադարեցնել ռազմական էսկալացիան, Հորմուզի նեղուցը կարող է վերածվել ոչ միայն տարածաշրջանային, այլ նաև գլոբալ տնտեսական ճգնաժամի հիմնական օջախներից մեկի։