Եվրոպայում երիտասարդության առաջնորդությամբ ծավալվող բողոքի ակցիաների աճող ալիքը լուրջ մարտահրավեր է նետում քաղաքական լիդերներին, գրում է Modern Diplomacy-ն։ Z սերունդն իր դժգոհությունն է արտահայտում կյանքի թանկացման, կրթական ցածր մակարդակի, աշխատատեղերի սահմանափակ հնարավորությունների և կոռուպցիայի դեմ: Ֆրանսիայից ու Բելգիայից մինչև Իտալիա, Ալբանիա և Սերբիա՝ երիտասարդ ցուցարարները պահանջում են ունենալ այնպիսի կառավարություններ, որոնք կլսեն իրենց մտահոգությունները և կառաջարկեն ավելի լավ ապագայի հուսալի տեսլական:
Բրյուսելաբնակ 19-ամյա ուսանողուհի Մայա Գուրդելի համար այս հիասթափությունն ամփոփված է աշխարհի տարբեր անկյուններում երիտասարդական շարժումների որդեգրած կարգախոսում. «Եթե մենք այրվենք, դուք այրվելու եք մեզ հետ»: «Քաղցած խաղեր» ֆիլմից ներշնչված այս արտահայտությունն արտացոլում է այն երիտասարդների խորացող զայրույթը, ովքեր համոզված են, որ կայացած քաղաքական ինստիտուտները ձախողել են իրենց կարիքների հասցեագրումը:
Բողոքի ակցիաները մայրցամաքում տարբեր դրսևորումներ են ստանում՝ խաղաղ ուսանողական ցույցերից մինչև ոստիկանության հետ բախումներ: Ֆրանսիայում, ըստ հաղորդումների, վերջին շաբաթներին հազարավոր խանութներ են վնասվել կամ թալանվել, իսկ անվտանգության ուժերը ամբոխը ցրելու համար կիրառել են ջրմուղ մեքենաներ և ձայնային նռնակներ:
Այնուամենայնիվ, այս դրսևորումները սոսկ պատանեկան դժգոհության արտահայտություն չեն: Սերբիայում կոռուպցիայի և աճող ավտորիտարիզմի դեմ շուրջ երկու տարի տևած ուսանողական բողոքի ակցիաները հանգեցրին ընտրությունների, որոնց արդյունքում իշխանությունից հեռացվեց երկրի երկարամյա ղեկավար Ալեքսանդր Վուչիչը:
Տեղի ունեցող զարգացումները եվրոպական կառավարությունների առջև ավելի լայն հարցադրում են բարձրացնում. ինչո՞ւ են երիտասարդ սերունդներն ավելի հաճախ դուրս գալիս փողոց՝ պահանջելով քաղաքական և տնտեսական փոփոխություններ:
Տնտեսական խնդիրները՝ որպես երիտասարդների զայրույթի շարժիչ ուժ
Շատ երիտասարդ եվրոպացիների համար ուսումնառությունից աշխատանքային կյանքին անցումն այլևս չի ապահովում ակնկալվող տնտեսական ապահովությունն ու անկախությունը: Գնաճը, բնակարանների բարձր գները և ապագա եկամուտների հետ կապված անորոշությունը ամրապնդել են այն ընկալումը, որ ազնիվ աշխատանքն ու որակավորումը կարող են բավարար չլինել կայուն կյանք ապահովելու համար:
2025 թվականին հրապարակված Եվրոպական Միության հարցումը ցույց է տալիս, որ գնաճն ու կյանքի թանկացումը մտահոգում են 16-ից 30 տարեկան անձանց 40%-ին:
Ընդհանուր տնտեսական պատկերն ավելի է խորացնում այս մտահոգությունները: 2025 թվականին Եվրոպական Միությունում աղքատության կամ սոցիալական մեկուսացման ռիսկի տակ գտնվող 92.7 միլիոն մարդկանց շարքում ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է 18-ից 24 տարեկան երիտասարդների շրջանում՝ 26.3%: Համեմատության համար՝ 65 և բարձր տարիքի անձանց շրջանում այդ ցուցանիշը կազմել է 18.8%:
Այս ճնշումները բացատրում են, թե ինչու են ցույցերը հաճախ դուրս գալիս մեկ կոնկրետ քաղաքական պահանջի շրջանակից: Դպրոցական պայմանների դեմ բողոքող ուսանողները միաժամանակ մտահոգված են աշխատանքի տեղավորման հեռանկարներով, բնակարանային ծախսերով և նրանով, թե արդյոք կկարողանան շարունակել ապրել այն քաղաքներում, որտեղ մեծացել են:
Միլանում 21-ամյա ուսանողուհի Կյարան նկարագրում է այն վնասը, որը, նրա համոզմամբ, քաղաքական էլիտան հասցրել է իր սերնդի ակնկալիքներին: Նա նշում է, որ երիտասարդները կորցնում են ապագան պատկերացնելու ունակությունը՝ մատնանշելով թերի ֆինանսավորվող դպրոցները, քայքայվող շենքերը, ցածր վարձատրվող աշխատատեղերն ու անհասանելի դարձած բնակարանային շուկան:
Նրա մտահոգություններն արտացոլում են տարածված այն զգացումը, որ կրթության միջոցով տնտեսական առաջընթաց գրանցելու ավանդական խոստումն իրականացնելն ավելի ու ավելի է բարդանում:
Կրթական ոլորտի կրճատումները խորացնում են սերնդային հիասթափությունը
Դպրոցների վատ ենթակառուցվածքներն ու աշխատակազմի պակասը առաջնային դժգոհության պատճառ են դարձել Ֆրանսիայում և Բելգիայում, որտեղ ուսանողները պնդում են, որ կառավարությունները չեն ապահովում կրթության համար անհրաժեշտ պայմաններ:
Փարիզի հյուսիսային արվարձաններից մեկում բնակվող 17-ամյա աշակերտ Բիլալ Նարժիսին նկարագրել է իր դպրոցի անմխիթար վիճակը՝ հիշատակելով առնետների հետ կապված նախկին խնդիրն ու տանիքի փլուզումը, ինչի պատճառով աշակերտներին ստիպված են եղել տարհանել բակ:
Նարժիսիի դիտարկմամբ՝ բողոքի ակցիաները ցույց են տվել, որ ողջ Եվրոպայի երիտասարդությունը, չնայած ազգային տարբերություններին, բախվում է միևնույն խնդիրներին: Նա նաև քննադատել է քաղաքական լիդերների՝ երիտասարդներին որպես երեխա դիտարկելու մոտեցումը, ում կարծիքը պատշաճ ուշադրության չի արժանանում:
Բելգիայում Մայա Գուրդելը նշել է, որ ուսանողներն սկզբում փորձել են բողոքել խաղաղ ճանապարհով, սակայն իրենց անտեսված են զգացել այնքան ժամանակ, քանի դեռ ավելի աղմկոտ ակցիաները չեն գրավել լրատվամիջոցների ուշադրությունը:
Նրա պատմությունը ընդգծում է եվրոպական կառավարությունների առջև ծառացած հիմնական լարվածությունը. երբ երիտասարդները հավատում են, որ քաղաքական մասնակցության ավանդական ուղիներն արդյունք չեն տալիս, աղմկոտ ու խաթարող բողոքի ակցիաները կարող են թվալ հանրային ուշադրություն գրավելու միակ միջոցը:
Այնուամենայնիվ, ցույցերի վերածումը բռնությունների մարտահրավեր է ստեղծում հենց բողոքի շարժումների համար: Բիզնեսներին հասցված վնասն ու ոստիկանության հետ բախումները կարող են թուլացնել հանրային աջակցությունը, նույնիսկ երբ բողոքի հիմքում ընկած պատճառները լայնորեն կիսվում են հասարակության կողմից:
Թե՛ կառավարությունների, թե՛ ցուցարարների խնդիրն է ապահովել, որ բուն պահանջները ստանան պատշաճ ուշադրություն՝ թույլ չտալով, որ բախումները ստվերեն դրանք:
Սերունդների միջև պառակտումը հանրային ծախսերի շուրջ
Տնտեսական անպաշտպանվածությունը համադրվում է նաև ավելի լայն քննարկման հետ, թե ինչպես են կառավարությունները բաշխում հանրային ռեսուրսները երիտասարդ և ավագ սերունդների միջև:
Ֆրանսիայում կենսաթոշակային ծախսերը դարձել են հատկապես վիճահարույց թեմա, քանի որ բնակչությունն ծերանում է, իսկ հաջորդական կառավարությունները փորձում են հավասարակշռել կենսաթոշակային նպաստները հանրային այլ առաջնահերթությունների հետ:
Ֆրանսիայի կառավարության հոկտեմբերյան զեկույցը ցույց է տվել, որ 2000-ից 2023 թվականների ընթացքում կենսաթոշակային ծախսերն ավելացել են համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) 2.5 տոկոսային կետով, մինչդեռ կրթության ծախսերը նվազել են 0.5 տոկոսային կետով: Զեկույցում նաև նշվում է, որ կենսաթոշակները կազմել են կրթության նախարարության բյուջեի 32%-ը:
Այս ցուցանիշները խորացրել են մտահոգություններն առ այն, որ գոյություն ունեցող ծախսային պարտավորությունները սահմանափակում են կառավարությունների՝ դպրոցներում և երիտասարդ քաղաքացիների համար կարևոր այլ ծառայություններում ներդրումներ անելու կարողությունը:
Հարստության բաշխումն ավելացնում է ևս մեկ չափում: Ֆրանսիայի OFCE տնտեսական հետազոտությունների ինստիտուտը մատնանշել է հարստության կենտրոնացումը տարեց մարդկանց ձեռքում, մինչդեռ երիտասարդները բախվում են բնակարանային բարձր ծախսերի և զբաղվածության անորոշ հեռանկարների:
Խնդիրն այն չէ, որ տարեց քաղաքացիները հանրային նպաստներ են ստանում: Կենսաթոշակային համակարգերն արտացոլում են տասնամյակների վճարումներն ու սոցիալական պարտավորությունները: Դժվարությունն այն է, որ երիտասարդ սերունդները կարող են զգալ, որ իրենցից պահանջվում է ֆինանսավորել գոյություն ունեցող համակարգերը՝ փոխարենը ստանալով նմանատիպ տնտեսական ապահովություն ձևավորելու ավելի քիչ հնարավորություններ:
Այս ընկալումը կարող է բյուջեի շուրջ տարաձայնությունները վերածել ավելի խորը վեճի՝ արդարության, ներկայացվածության և տարբեր սերունդների առջև կառավարությունների ստանձնած պատասխանատվության շուրջ:
Ինչո՞ւ են բողոքի ակցիաները տարածվում Եվրոպայում
Չնայած ազգային առանձնահատկություններին՝ եվրոպական մի շարք երկրներում ցույցերը միավորվում են ընդհանուր թեմայով. երիտասարդները համոզված են, որ քաղաքական ինստիտուտները պատշաճ կերպով չեն արձագանքում իրենց մտահոգություններին:
Ալբանիայում վարչապետ Էդի Ռամայի կառավարության դեմ ուսանողական ցույցերը սնվում են կոռուպցիայի մեղադրանքներով, աշխատանքի սահմանափակ հնարավորություններով և կրթական չափանիշներից դժգոհությամբ:
19-ամյա ճարտարապետության ուսանողուհի Խայկե Կուրտին քննադատել է կառավարությանը երիտասարդ ցուցարարներին չլսելու համար: Նա նշել է, որ ալբանացի շատ ուսանողներ արտագաղթը դիտարկում են որպես ապագա կառուցելու լավագույն հեռանկար՝ պնդելով, որ անձնական կապերը երկրում կարող են ավելի կարևոր լինել, քան տաղանդն ու որակավորումը:
Նրա դիտարկումները մատնանշում են անմիջական ֆինանսական դժվարություններից այն կողմ անցնող խնդիրը: Երբ երիտասարդները հավատում են, որ առաջխաղացումը կախված է քաղաքական կապերից, այլ նախ արժանիքներից, նրանք կարող են կորցնել հավատը երկիրը ղեկավարող ինստիտուտների նկատմամբ:
Նույն հիասթափությունը նկատելի է նաև այլ վայրերում, որտեղ կենսամակարդակի վերաբերյալ պահանջներն ավելի ու ավելի են համընկնում քաղաքական հաշվետվողականության և ժողովրդավարության որակի հետ կապված մտահոգությունների հետ:
2024 թվականին Բանգլադեշում, 2025-ին Նեպալում և 2026-ին Հնդկաստանում տեղի ունեցած երիտասարդական բողոքի ակցիաները նույնպես ցույց տվեցին, թե ինչպես կարող են տնտեսական և քաղաքական դժգոհությունները մոբիլիզացնել երիտասարդությանը: Եվրոպայում տեղի ունեցող ներկայիս հուզումներն այս համաշխարհային միտումների մասն են, թեև יուրաքանչյուր շարժում ունի իր ներքին պատճառներն ու նպատակները:
Գերմանիայում նախատեսվող բողոքի ակցիան՝ կապված կյանքի թանկացման, անհավասարության, պատերազմի և կրթության հետ, ավելի է ընդգծում, որ երիտասարդական ակտիվիզմը դուրս է գալիս ազգային առանձին վեճերի շրջանակից:
Սերբիան ցույց է տալիս երիտասարդական շարժումների ուժն ու սահմանափակումները
Սերբիան ներկայացնում է ամենանշանակալի քաղաքական օրինակը, թե ինչի կարող է հանգեցնել ուսանողության տևական մոբիլիզացիան:
Ենթադրյալ կոռուպցիայի և աճող ավտորիտարիզմի դեմ շուրջ երկու տարի տևած ցույցերից հետո ուսանողական ընդդիմադիր ջանքերը նպաստեցին Վուչիչի ընտրական պարտությանը, ով տարիներ շարունակ գերիշխում էր Սերբիայի քաղաքական դաշտում:
Ուսանող-ցուցարար Ստաշա Պիլետիչի համար արդյունքը թեթևացում և հաղթանակի զգացում է բերել: Նա դա նկարագրել է որպես անցում քաղաքական լիդերների դեմ բողոքելուց դեպի երկրի ապագայի համար պատասխանատվություն ստանձնելուն:
Այնուամենայնիվ, ընտրական հաջողությունը բերում է մարտահրավերների նոր հավաքածու: Հանրային զայրույթը քաղաքական ղեկավարության դեմ ուղղորդելը մեխանիկորեն չի ապահովում արդյունավետ կառավարման համար անհրաժեշտ փորձ, քաղաքականություն կամ ինստիտուցիոնալ աջակցություն:
Սերբիայի ուսանողական շարժումն այժմ պետք է ապացուցի, որ կարող է իր պահանջները վերածել հանրային ծառայությունների, հաշվետվողականության և ժողովրդավարական ինստիտուտների գործնական բարելավումների:
Մեկ այլ ցուցարար՝ Լուկա Ստոյակովիչը, մի կողմ է նետել շարժման՝ կառավարման փորձի պակասի վերաբերյալ մտահոգությունները՝ պնդելով, որ փորձառու քաղաքական գործիչներն արդեն իսկ ցույց են տվել իրենց ղեկավարման սահմանափակումները:
Նրա պատասխանն արտացոլում է բողոքի ակցիաները սնող անվստահության խորությունը: Շատ ցուցարարների համար քաղաքական գործիչների թերացումներն ինքնին փաստարկ են նոր ձայներին հնարավորություն տալու օգտին:
Թե արդյունքում Սերբիայի քաղաքական անցումը կբերի արդյոք տևական փոփոխությունների, կախված կլինի շարժման՝ մոբիլիզացիայից այն կողմ անցնելու և իրատեսական այլընտրանքներ ձևավորելու կարողությունից:
Ի՞նչ է սպասվում եվրոպական կառավարություններին
Z սերնդի բողոքի ակցիաների տարածումը եվրոպական կառավարությունների համար միաժամանակ քաղաքական ազդակ է և հանրային վստահությունը վերականգնելու հնարավորություն:
Հիմնական խնդիրներին լուծում տալը պահանջելու է ավելին, քան համակրանքի հանրային հայտարարությունները: Կառավարությունները բախվում են դպրոցական ենթակառուցվածքները բարելավելու, մատչելի բնակարանների հասանելիությունն ընդլայնելու, աշխատանքի հնարավորություններն ուժեղացնելու և ցույց տալու ճնշմանը, որ հանրային ծախսերն արտացոլում են երիտասարդ սերունդների կարիքները:
Նրանք պետք է նաև հասցեագրեն կոռուպցիայի և քաղաքական հաշվետվողականության վերաբերյալ մտահոգությունները: Այնտեղ, որտեղ երիտասարդները հավատում են, որ կապերն ավելի կարևոր են, քան մասնագիտական ունակությունները, միայն տնտեսական քաղաքականությունը կարող է բավարար չլինել հանրային ինստիտուտների նկատմամբ վստահությունը վերականգնելու համար:
Միևնույն ժամանակ, բողոքի շարժումները նույնպես բախվելու են սեփական փորձությանը: Տևական քաղաքական ազդեցությունը պահանջում է հստակ նպատակներ, կազմակերպչական կարողություններ և առաջարկներ, որոնք կարող են վերածվել քաղաքականության: Սերբիայի փորձը ցույց է տալիս հավաքական գործողությունների հնարավոր ազդեցությունը, ինչպես նաև այն դժվարությունները, որոնք ի հայտ են գալիս, երբ շարժումներն անցնում են ընդդիմանալուց դեպի պատասխանատվություն ստանձնելուն:
Ուստի Եվրոպայի երիտասարդական բողոքի ակցիաները չպետք է դիտարկվեն որպես սերնդային հիասթափության ժամանակավոր արտահայտություն: Դրանք արտացոլում են ավելի խորը մտահոգություններ տնտեսական հնարավորությունների, ժողովրդավարական ներկայացվածության և հանրային ռեսուրսների բաշխման վերաբերյալ:
Փողոցներից հնչող հիմնական ուղերձն այն է, որ շատ երիտասարդ եվրոպացիներ այլևս չեն հավատում, որ գոյություն ունեցող քաղաքական դասավորվածությունները պատշաճ կերպով ներկայացնում են իրենց շահերը: Թե արդյոք կառավարությունները կարձագանքեն բովանդակային բարեփոխումներով, թե թույլ կտան, որ դժգոհությունն ավելի խորանա, կարող է ձևավորել մայրցամաքի քաղաքական լանդշաֆտը գալիք տարիների համար:
