Ինչպես են փոխվում ընտրությունների կանոնները Հայաստանում․ ԿԸՀ նախագահի պարզաբանումները

Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահ Վահագն Հովակիմյանը ասուլիսի ընթացքում ներկայացրեց այն հիմնական դրույթները, որոնք արդեն ուժի մեջ են մտել և գործելու են առաջիկա ընտրական գործընթացներում։ Նրա խոսքով՝ կատարված փոփոխությունները նպատակ ունեն ընտրական գործընթացը դարձնել ավելի հստակ կարգավորված, կանխել օրենքի շրջանցման հնարավորությունները և ապահովել քաղաքական համակարգի ավելի հավասարակշռված ներկայացվածություն։

Ասուլիսի ընթացքում ԿԸՀ նախագահը մանրամասն անդրադարձավ ինչպես նախընտրական ֆինանսավորման կանոններին, այնպես էլ լրացուցիչ մանդատների (այսպես կոչված «բոնուսների») մեխանիզմի փոփոխություններին, կոալիցիաների ձևավորման ընթացակարգերին և կուսակցությունների ու դաշինքների անցողիկ շեմերի վերանայմանը։

Նախընտրական հիմնադրամների ֆինանսավորման կանոնները

Վահագն Հովակիմյանի խոսքով՝ քաղաքական ուժերը պարտավոր են իրենց նախընտրական քարոզարշավը ֆինանսավորել բացառապես նախընտրական հիմնադրամի միջոցով։ Ազգային ժողովի ընտրությունների դեպքում նախընտրական հիմնադրամի առավելագույն ծախսերի շեմը սահմանված է 800 միլիոն դրամ։

ԿԸՀ նախագահը ընդգծեց, որ նախընտրական հիմնադրամ մուծումներ կարող են կատարել միայն կուսակցությունները կամ դաշինքի անդամ կուսակցությունները՝ իրենց պաշտոնական հաշվեհամարներից։ Միևնույն ժամանակ այդ հաշվեհամարներում առկա միջոցները կարող են ձևավորվել բացառապես Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների կատարած նվիրատվություններից։

Ըստ գործող կարգավորումների՝ յուրաքանչյուր ՀՀ քաղաքացի մեկ տարվա ընթացքում կարող է կուսակցություններին նվիրաբերել առավելագույնը 10 միլիոն դրամ։ Հովակիմյանը նշեց, որ օրենքը նաև հստակ պատասխանատվություն է սահմանում այն դեպքերի համար, երբ այս սահմանափակումը փորձ է արվում շրջանցել։

Նրա խոսքով՝ քրեական օրենսգիրքը պատասխանատվություն է նախատեսում այն իրավիճակների համար, երբ մեկ անձը տարբեր մարդկանց միջոցով փորձում է 10 միլիոն դրամից ավելի գումար փոխանցել որևէ քաղաքական ուժի։ ԿԸՀ նախագահը ևս մեկ անգամ ընդգծեց, որ կուսակցությունները նախ պետք է իրենց հաշվեհամարներում ունենան քաղաքացիների կողմից նվիրաբերված միջոցներ, որպեսզի այդ գումարները կարողանան փոխանցել նախընտրական հիմնադրամին։

Լրացուցիչ մանդատների ինստիտուտի փոփոխությունները

Ասուլիսի ընթացքում Հովակիմյանը ներկայացրեց նաև ընտրական օրենսգրքում կատարված մեկ այլ կարևոր փոփոխություն, որը վերաբերում է լրացուցիչ մանդատների կամ այսպես կոչված «բոնուսների» ինստիտուտին։ Նրա խոսքով՝ այս փոփոխությունը ուժի մեջ է մտել փետրվարի 7-ին։

Նախկին կարգավորմամբ քաղաքական ուժի համար մեծամասնություն ապահովող շեմը սահմանված էր 54 տոկոս, իսկ նոր փոփոխությամբ այն իջեցվել է մինչև 52 տոկոս։ ԿԸՀ նախագահի խոսքով՝ լրացուցիչ մանդատներ կարող են տրամադրվել միայն այն քաղաքական ուժին, որը արդեն ունի մանդատների մեծամասնություն։

Եթե որևէ քաղաքական ուժ ընտրությունների արդյունքում ստանում է մեծամասնություն, սակայն այդ մեծամասնությունը չի հասնում 52 տոկոսի, ապա ընտրական օրենսգիրքը նախատեսում է տվյալ քաղաքական ուժին տրամադրել լրացուցիչ մանդատներ՝ մինչև այդ շեմը լրացնելու չափով։ Միաժամանակ, եթե որևէ քաղաքական ուժ ընդհանրապես մեծամասնություն չունենա, լրացուցիչ մանդատների տրամադրման մասին խոսք լինել չի կարող։

2/3-ի սահմանափակման նոր կարգավորումը

Ընտրական օրենսգրքի փոփոխությունները վերաբերում են նաև խորհրդարանում քաղաքական ուժերի գերակշռության սահմանափակմանը։ Հովակիմյանը հիշեցրեց, որ նախկինում գործում էր կարգավորում, ըստ որի՝ եթե որևէ քաղաքական ուժի ձայները լինեին երկու երրորդից պակաս, բայց մանդատները գերազանցեին այդ շեմը, լրացուցիչ մանդատներ էին տրվում մյուս քաղաքական ուժերին, որպեսզի խորհրդարանում պահպանվի առնվազն մեկ երրորդ ընդդիմադիր ներկայացվածություն։

Նոր կարգավորմամբ մոտեցումը փոխվել է։ Եթե որևէ քաղաքական ուժի ձայները երկու երրորդից պակաս են, սակայն մանդատները երկու երրորդից ավելի են, ապա այդ ավել մանդատները չեն ավելացվի խորհրդարանի ընդհանուր թվին։ Փոխարենը դրանք կբաշխվեն այն քաղաքական ուժերի միջև, որոնք չեն հաղթահարել անցողիկ շեմը, սակայն ստացել են առնվազն 2 տոկոս ձայն։

Այս մանդատները կտրամադրվեն առավել ձայն ստացած քաղաքական ուժերից սկսած՝ յուրաքանչյուրին մեկական մանդատ սկզբունքով, մինչև լրացուցիչ մանդատների ամբողջ քանակը սպառվի։

ԿԸՀ նախագահը որպես օրինակ հիշեցրեց 2021 թվականի խորհրդարանական ընտրությունները, երբ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացել էր 53,9 տոկոս ձայն, սակայն մանդատների քանակը գերազանցել էր խորհրդարանի երկու երրորդը։ Նրա խոսքով՝ եթե այս նոր կարգավորումը գործեր այն ժամանակ, ապա 71-րդ մանդատը կվերցվեր իշխող ուժից և կտրամադրվեր առավել ձայն ստացած այն քաղաքական ուժին, որը չէր հաղթահարել անցողիկ շեմը։

Հովակիմյանը նաև ընդգծեց, որ նոր կարգավորման պայմաններում նման դեպքերում պատգամավորների ընդհանուր թիվը չի ավելանա, քանի որ մանդատները պարզապես կվերաբաշխվեն։

Դաշինքների ձևավորման սահմանափակման վերացումը

Ընտրական օրենսգրքի փոփոխություններից մեկը վերաբերում է նաև քաղաքական դաշինքների ձևավորման սահմանափակումներին։ Նախկինում օրենքը արգելում էր երեքից ավելի կուսակցություններից բաղկացած դաշինքների ձևավորումը, սակայն այս սահմանափակումը այժմ հանվել է։

Նոր կարգավորման համաձայն՝ ընտրություններից հետո առաջին 9 օրերի ընթացքում կոալիցիա կազմելու առաջնային իրավունքը տրվում է առավել ձայն ստացած քաղաքական ուժին։ Եթե այդ ժամկետում այդ քաղաքական ուժը չի կարողանում ձևավորել կոալիցիա, ապա հնարավորություն է տրվում մյուս քաղաքական ուժերին։

Այս փուլում կարող է ձևավորվել այն, ինչ միջազգային քաղաքական տերմինաբանության մեջ հաճախ կոչվում է «փոքրամասնության կառավարություն» կամ «փոքրամասնության կոալիցիա»։

Հովակիմյանը որպես օրինակ հիշեցրեց Գյումրիում տեղի ունեցած քաղաքական գործընթացները, երբ շեմը հաղթահարած քաղաքական ուժերը միավորվեցին և ձևավորեցին կոալիցիա, որի արդյունքում առավել ձայն ստացած քաղաքական ուժը դուրս մնաց այդ կառավարման ձևաչափից։ Նրա խոսքով՝ Ազգային ժողովի ընտրությունների դեպքում ևս այս մեխանիզմը կարող է կիրառվել։

Անցողիկ շեմերի փոփոխությունները

Ընտրական օրենսգրքում կատարված փոփոխությունները վերաբերում են նաև կուսակցությունների և դաշինքների անցողիկ շեմերին։

Նոր կարգավորմամբ կուսակցությունների համար անցողիկ շեմը իջեցվել է մինչև 4 տոկոս։ Միաժամանակ դաշինքների համար շեմերը բարձրացվել են՝ կախված դաշինքում ընդգրկված կուսակցությունների թվից։

Եթե դաշինքը կազմված է մինչև երեք կուսակցություններից, ապա այն պետք է հաղթահարի 8 տոկոս անցողիկ շեմ։ Իսկ եթե դաշինքը բաղկացած է երեքից ավելի կուսակցություններից, ապա անցողիկ շեմը սահմանվում է 10 տոկոս։

Փոփոխությունների շրջանակում վերանայվել է նաև ընտրություններին մասնակցելու համար նախատեսված գրավի չափը։ Կուսակցությունների համար գրավը 10 միլիոն դրամից նվազեցվել է մինչև 7,5 միլիոն դրամ, իսկ դաշինքների համար սահմանվել է 15 միլիոն դրամ։

ԿԸՀ նախագահի խոսքով՝ այս փոփոխությունների նպատակն է խրախուսել քաղաքական ուժերի խոշորացումը և գաղափարակից կուսակցությունների միավորումը։ Նրա գնահատմամբ՝ նման մոտեցումը կարող է նպաստել ավելի կայուն և կազմակերպված քաղաքական համակարգի ձևավորմանը։