Մերձավոր Արևելքում այս տարի բռնկված պատերազմը ևս մեկ կտրուկ հիշեցում էր այն մասին, թե որքան մեծ ազդեցություն կարող են ունենալ համաշխարհային իրադարձությունները ներքին շուկայում էներգակիրների գների վրա։ Սա հաջորդեց համաշխարհային էներգետիկ մատակարարումների նախորդ համակարգային ցնցումներին՝ սկսած 1970-ականների նավթային ճգնաժամերից մինչև 2021-2023 թվականների գների թռիչքը, երբ աշխարհը դուրս էր գալիս Covid-ի սահմանափակումներից, իսկ հաջորդիվ բախվեց Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժման հետևանքներին։
Թեև այս բոլոր կտրուկ տատանումներն իրենց ակնհայտ ազդեցությունն ունեցան սպառողական շուկայի վրա, հիմնական հարվածն իրենց վրա վերցրին էներգատար բիզնեսներն ու էներգիա մատակարարող ընկերությունները։ Ահա թե ինչու շատ կազմակերպություններ ձգտում են ֆիքսել էներգիայի ծախսերը՝ գների կտրուկ աճից խուսափելու, տատանումների ալիքները հարթելու և երկարաժամկետ կտրվածքով ավելի մեծ կանխատեսելիություն ապահովելու համար։
Ինչպես են գործում էլեկտրաէներգիայի գնման պայմանագրերը (PPA)
Դրան հասնելու միջոցներից մեկը էլեկտրաէներգիայի գնման պայմանագրերն են (PPA — Power Purchase Agreements)։ Սրանց սկզբունքին ծանոթ լինելը թույլ է տալիս ավելի լավ հասկանալ, թե ինչպես է գործում «մաքուր» էներգիայի ցանցը, ինչպես են աշխատում կանաչ էներգետիկայի շուկաները և ինչպես են այս համաձայնագրերն օգնում ընկերություններին նվազեցնել իրենց ածխածնային հետքը։
Պարզ ասած՝ PPA-ները երկարաժամկետ ֆիքսված գին են սահմանում, որով բիզնեսը կամ մատակարարը կարող է էներգիա գնել։ Այդ գները կարող են փոքր-ինչ բարձր լինել ընթացիկ մեծածախ գնից, բայց եթե շուկայում գները կտրուկ բարձրանան, ապա այս պայմանագրերը հսկայական խնայողություններ կապահովեն։ Այս առումով դրանք շատ նման են ֆիքսված տոկոսադրույքով հիփոթեքին։
Այս մեխանիզմը ձեռնտու է թե՛ բիզնեսին, թե՛ էներգիա արտադրողներին. բիզնեսները կարողանում են հստակ կանխատեսել իրենց ծախսերը, իսկ արտադրողները՝ իրենց եկամուտները։
PPA-ները գրավիչ են դարձնում ոչ միայն մեծածախ գների աճը։ Մյուս կարևոր շարժիչ ուժը վերականգնվող էներգետիկան է։ Վերականգնվող աղբյուրները, օրինակ՝ օֆշորային (ծովային) քամու կայանները, պահանջում են հսկայական նախնական ներդրումներ, իսկ կապիտալի ներգրավման համար վերցված պարտքերը պետք է սպասարկվեն։ Իմանալով, որ կա եկամտի հուսալի աղբյուր, որը կարող է տևել 5-ից մինչև 20 տարի (PPA-ների սովորական տևողությունը), ներդրումային նման որոշումներ կայացնելը շատ ավելի է հեշտանում։
Կայունության հաշվետվողականություն (Sustainability reporting)
Սակայն PPA-ները միայն ֆինանսական ռիսկերի կառավարման մասին չեն։ Բիզնեսներն ու մատակարարները, որոնք կիրառում են այս պայմանագրերը, չեն գնում սոսկ էլեկտրաէներգիա. նրանք գնում են նաև ծագման երաշխիք։ Այսպիսով, տվյալ նախագծի բնապահպանական բնութագրերը թույլ են տալիս ընկերությանը պաշտոնապես հայտարարել, որ ինքն օգտագործում է ցածր կամ զրոյական արտանետումներով էներգիա։ Ընկերությունները սովորաբար դեռ շարունակում են էներգիա ստանալ ընդհանուր ցանցից, բայց նրանք ունենում են սերտիֆիկատ, որը հավաստում է, որ իրենց օգտագործած էներգիայի չափով կանաչ էներգիա է արտադրվել վերականգնվող աղբյուրներից։
Ըստ The Guardian-ի վերլուծության՝ սա օգնում է ընկերություններին ներկայացնել էկոլոգիական կայունության ավելի հավաստի հաշվետվություններ։ Միևնույն ժամանակ, դա վստահություն է ներշնչում այն հաճախորդներին, ովքեր նույնպես ձգտում են նվազեցնել իրենց անձնական ածխածնային հետքը։
PPA-ների և կանաչ էներգիայի համատեքստում կա ևս մեկ առավելություն։ Մեր օրերում վերականգնվող աղբյուրներից էներգիա արտադրելն ընդհանուր առմամբ ավելի էժան է, քան գազից։ Սակայն Մեծ Բրիտանիայում էլեկտրաէներգիայի մեծածախ գները որոշվում են հասանելի ամենաթանկ աղբյուրի գնով։ Սա կոչվում է սահմանային գնագոյացման համակարգ (marginal pricing system), ինչը նշանակում է, որ ամենաթանկ էներգակիրը (որը հիմնականում գազն է) թելադրում է ամբողջ էլեկտրաէներգիայի գինը։ Բայց եթե ընկերությունը պարտավորվում է երկար ժամանակով մեծ քանակությամբ կանաչ էներգիա գնել, կանաչ էներգիա արտադրողը կարող է բիզնեսին առաջարկել ավելի ցածր գներ։
Կան նաև այլ ձևաչափեր. որոշ PPA-ներ ծածկում են «մասնավոր» արտադրության էներգիան։ Օրինակ՝ դա կարող է լինել հենց ընկերության տարածքում կամ հարևանությամբ տեղադրված արևային վահանակներից ստացված էներգիան, որն ամբողջությամբ շրջանցում է հանրային ցանցը։
Բում PPA-ների շուկայում
Վերջին տարիներին PPA-ները դարձել են խոշոր բիզնես։ Ըստ BloombergNEF-ի կորպորատիվ էներգետիկ շուկայի հաշվետվության՝ 2023 թվականին մասնավոր ընկերություններն ու պետական հաստատությունները ստորագրել են 46 գիգավատ (ԳՎտ) վերականգնվող էներգիայի PPA պայմանագրեր՝ իրենց գործունեությունն ապահովելու համար, ինչը 12%-ով ավելի է, քան 2022-ին։ ԱՄՆ շուկան, որը նախորդ տարի չնչին անկում էր ապրել, մնում է ամենամեծը, որին արագ տեմպերով հաջորդում է Եվրոպան։ 2008 թվականից ի վեր ընկերությունները ստորագրել են գրեթե 200 ԳՎտ մաքուր էներգիայի PPA-ներ։ Սա ավելին է, քան այնպիսի երկրների էներգետիկ հզորությունը, ինչպիսիք են Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան և Հարավային Կորեան։
Iberdrola-ն՝ էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ աշխարհում երկրորդ խոշորագույն ընկերությունը (որին պատկանում է բրիտանական Scottish Power-ը), PPA-ներ է կիրառում արդեն ավելի քան տասը տարի։ Այն Եվրոպայի ամենամեծ խաղացողն է և 2024 թվականին ստորագրել է 15 PPA պայմանագիր՝ ընդհանուր 1,25 ԳՎտ հզորությամբ (38%-ով ավելի, քան 2023-ին)։ Ընկերությունը պայմանագրեր ունի ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում, Իսպանիայում, Մեքսիկայում ու Ավստրալիայում, իսկ նրա կորպորատիվ հաճախորդների թվում են այնպիսի հսկաներ, ինչպիսիք են Amazon-ը, Apple-ը, Meta-ն և Heineken-ը։ Amazon-ը հանդիսանում է կանաչ էներգիայի աշխարհի խոշորագույն կորպորատիվ գնորդներից մեկը. 2023 թվականին այն ձեռք է բերել 8,8 ԳՎտ հզորությամբ PPA-ներ, իսկ Meta-ն՝ ավելի քան 3 ԳՎտ։
Վերջերս Մեծ Բրիտանիայում Iberdrola-ն Amazon-ի հետ ստորագրեց նոր PPA պայմանագիր՝ կապված East Anglia THREE օֆշորային քամու կայանի հետ, ինչպես նաև մեկ այլ պայմանագիր Co-op սուպերմարկետների ցանցի հետ՝ շուրջ 170 ՄՎտ հզորությամբ արևային ֆոտովոլտային կայանից էներգիա ստանալու համար։
Բոլոր այս ընկերությունների համար այս գործարքները գործիքներ են, որոնք օգնում են ապաածխածնացնել (դեկարբոնիզացնել) իրենց գործունեությունը։ Դրանք նաև երաշխավորում են, որ երկարաժամկետ ծրագրերը կիրականացվեն առանց գնային անակնկալների։ Այսպիսով, PPA-ներն ավելի ու ավելի են դառնում կանաչ ապագայի մի մասը, որն ունի թե՛ բնապահպանական, թե՛ բիզնես տրամաբանություն։
