Արհեստական բանականությունը (ԱԲ) հաճախ ընկալվում է որպես մարդկային մտավոր աշխատանքը փոխարինող գործիք, որը պատրաստի լուծումներ է տալիս, գրում է տեքստեր կամ կայացնում որոշումներ մեր փոխարեն։ Սակայն նման մոտեցումը երկարաժամկետ հեռանկարում սպառնում է մարդկային քննադատական մտածողության և տրամաբանական հմտությունների ատրոֆիայով (թուլացմամբ):
Որպեսզի ԱԲ-ն չդառնա «մտավոր հենակ», այլ վերածվի մարդկային ինտելեկտն ու տրամաբանությունը խթանող գործընկերոջ, անհրաժեշտ է փոխել դրա համակարգերի նախագծման հիմնարար փիլիսոփայությունը:
1. «Պատրաստի պատասխանների» փոխարեն Սոկրատյան երկխոսության ընդլայնում
Ավանդական չատբոտները ձգտում են միանգամից տալ վերջնական պատասխան, ինչը սպանում է հետազոտելու և տրամաբանելու ցանկությունը։ Մարդու տրամաբանությունը զարգացնող ԱԲ համակարգերը պետք է գործեն Սոկրատյան մեթոդով:
Ճշտող և ուղղորդող հարցեր. Վերջնական եզրակացություն տալու փոխարեն համակարգը պետք է օգտատիրոջը տա հարցեր, որոնք ստիպում են վերանայել նախադրյալները կամ գտնել տրամաբանական բացերը:
Քայլ առ քայլ մտածողություն. ԱԲ-ն կարող է առաջարկել խնդրի լուծման ալգորիթմի միայն առաջին քայլը՝ խնդրելով օգտատիրոջը կանխատեսել հաջորդ հնարավոր քայլը կամ հետևանքը:
2. Թափանցիկություն և փաստարկների կառուցվածքայնացում (Explainable AI)
Մարդկային տրամաբանությունը զարգանում է այն ժամանակ, երբ մենք հասկանում ենք պատճառահետևանքային կապերը: ԱԲ համակարգը չպետք է լինի «սև արկղ», որն արտադրում է անհայտ ծագման եզրահանգումներ:
Տրամաբանական ծառի ցուցադրում. Համակարգը պետք է հստակ ցույց տա, թե ինչ նախադրյալների վրա է հիմնվել և ինչ տրամաբանական շղթայով է հանգել տվյալ եզրակացությանը:
Հակափաստարկների ներկայացում. Ցանկացած պնդման հետ մեկտեղ ԱԲ-ն պետք է կարողանա ներկայացնել նաև այլընտրանքային տեսակետներ կամ հնարավոր հակափաստարկներ՝ ստիպելով մարդուն կշռադատել տարբեր կողմերը:
3. Կոգնիտիվ ծանրաբեռնվածության և ինքնուրույն ջանքի պահպանում
Տրամաբանությունը մկան է. առանց ծանրաբեռնվածության այն չի զարգանում: Եթե համակարգն ամեն ինչ անում է օգտատիրոջ փոխարեն, մարդկային միտքը դադարում է ջանք գործադրել:
Աստիճանական հուշումներ (Scaffolding). Խնդիր լուծելիս ԱԲ-ն պետք է տա միայն նվազագույն անհրաժեշտ հուշումը, որպեսզի հիմնական մտավոր աշխատանքը կատարի մարդը:
Սխալների հայտնաբերում, այլոչ թե ուղղում. Փոխանակ տեքստի կամ կոդի սխալն ավտոմատ ուղղելու, համակարգը պետք է մատնանշի տրամաբանական անհամապատասխանությունը և առաջարկի օգտատիրոջը գտնել լուծումը:
4. Կողմնակալությունների և տրամաբանական սխալների ցուցադրում
Մարդկային տրամաբանության ամենամեծ թերություններից մեկը մտածողության կողմնակալություններն են (cognitive biases) և տրամաբանական սխալները (logical fallacies):
Տրամաբանական սխալ / Կողմնակալություն | Ինչպես է ԱԲ-ն օգնում հայտնաբերել |
Հաստատման կողմնակալություն (Confirmation Bias) | Համակարգը ցույց է տալիս տվյալներ, որոնք հերքում են օգտատիրոջ կանխակալ կարծիքը: |
Չհիմնավորված ընդհանրացում | ԱԲ-ն մատնանշում է, որ փաստարկը հիմնված է բավարար ապացույցներ չունեցող նախադրյալի վրա: |
Սխալ պատճառահետևանքային կապ | Համակարգը բացատրում է, որ երկու իրադարձությունների միաժամանակ տեղի ունենալը չի նշանակում, որ մեկը մյուսի պատճառն է: |
5. Ինտերակտիվ միջավայրեր և «սիմուլյացիոն» մոդելավորում
Մարդիկ լավագույնս սովորում են փորձարկումների և սեփական սխալների միջոցով: ԱԲ համակարգերը պետք է ստեղծեն միջավայրեր, որտեղ օգտատերը կարող է անվտանգ փորձարկել իր տրամաբանական վարկածները:
«Ի՞նչ կլինի, եթե» սցենարներ. Համակարգը մոդելավորում է օգտատիրոջ առաջարկած որոշման հնարավոր հետևանքները՝ ցույց տալով տրամաբանական շղթայի թույլ օղակները:
Ռոլային բանավեճեր (Debating Partner). ԱԲ-ն հանդես է գալիս որպես կառուցողական ընդդիմախոս, որը փաստարկված քննադատում է մարդու առաջ քաշած թեզերը՝ ստիպելով նրան կառուցել ավելի պինդ տրամաբանական հիմքեր:
Ամփոփում. Մարդկային տրամաբանությունը զարգացնող ԱԲ համակարգերի նպատակը ոչ թե մարդու փոխարեն մտածելն է, այլ մարդուն ավելի լավ մտածել սովորեցնելը: Նման համակարգերը պետք է գործեն որպես մտավոր մարզիչներ, որոնք տալիս են ճիշտ հարցեր, մատնանշում են սխալները և խրախուսում են ինքնուրույն վերլուծությունը:
