Ծիրանի փոխարեն՝ հանքաքար. ի՞նչ է արտահանում Հայաստանը Եվրամիություն

Հոկտեմբերի 10-ին Եվրամիությունը երկու տարի ժամկետով դադարեցրեց հայկական ապրանքների լայն ցանկի նկատմամբ կիրառվող մաքսատուրքերը [1]։ ԵՄ պաշտոնական հայտարարությամբ նշվում է, որ տվյալ որոշումն ընդգրկում է դեպի Եվրոպա Հայաստանի արտահանման շուրջ 80%-ը։ Միջոցառման նպատակը հստակ է՝ աջակցել Հայաստանին արտահանման կառուցվածքի դիվերսիֆիկացման գործընթացում [2], գրում է Tvyal.com-ը։ Այս որոշումն ընդունվեց այն բանից հետո, երբ ամռանը Ռուսաստանի Դաշնությունը փակեց իր շուկան հայկական մրգի, բանջարեղենի, ծաղիկների, ձկնամթերքի, գինու և հանքային ջրի համար [3]։ Երևանում ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը նշեց, որ հունվար-օգոստոս ամիսներին դեպի ԵՄ արտահանումն աճել է շուրջ 70%-ով [4]։ Մինչդեռ Մոսկվայում ՌԴ փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը հայտարարեց Հայաստանի հետ ապրանքաշրջանառության «դրամատիկ անկման» մասին [5]։ Այս երկու ցուցանիշների համադրումից կարող է մակերեսային տպավորություն ստեղծվել, թե Եվրոպան փոխարինում է Ռուսաստանին։ Երկու կողմից էլ կարող են հնչել տարաբնույթ քաղաքական հայտարարություններ, սակայն դրանք հաճախ պարզապես տեղեկատվական աղմուկ են, քանի որ վիճակագրական տվյալներն այլ միտումների մասին են վկայում։ Մինչև օգոստոս հրապարակված առևտրային տվյալների համալիր վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ դեպի Եվրոպա գրանցված աճը պայմանավորված է հիմնականում հանքաքարով, իսկ ռուսական շուկան կորցրած գյուղատնտեսական արտադրանքը փաստացիորեն նոր սպառողներ չի գտել։ Ինչպես կանխատեսվել էր դեռևս հունիսին, ռիսկային գոտում հայտնված հայկական արտադրանքի կեսն արդեն իսկ կորցրել է սպառման շուկան և չի արտահանվել։

Վիճակագրական տվյալների ստուգում

Երևանի հրապարակած ցուցանիշները համապատասխանում են Վիճակագրական կոմիտեի տվյալներին։ Ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ դեպի ԵՄ արտահանումը 2025 թվականի հունվար-օգոստոսի 391 մլն դոլարից ընթացիկ տարում հասել է 650 մլն դոլարի։ Աճը կազմել է 66%, ինչը մոտ է նախարարի հնչեցրած 70%-ին։ ՀՀ ընդհանուր արտահանման կառուցվածքում ԵՄ մասնաբաժինը 8%-ից հասել է 14%-ի (համեմատության համար նշենք, որ 2012-ին այն 38% էր)։ Դեռևս մայիսին մենք նշել էինք, որ 2018 թվականից ի վեր դեպի ԵՄ արտահանումը մնացել է անփոփոխ մակարդակում։ 2026 թվականին այս ցուցանիշը որոշակիորեն աճ արձանագրեց։

Հունվար-օգոստոս ամիսներին Ռուսաստանի հետ ապրանքաշրջանառությունը 4.4 մլրդ դոլարից նվազել է մինչև 3.6 մլրդ դոլարի (անկումը՝ 19%), իսկ արտահանումը դեպի ՌԴ կրճատվել է 9%-ով։ Պետք է հաշվի առնել, որ անգամ նման պայմաններում Ռուսաստանը Հայաստանից ներմուծում է երկուսուկես անգամ ավելի շատ արտադրանք, քան ամբողջ Եվրամիությունը։ ՌԴ փոխվարչապետի հայտարարությունը շրջանառվում է երկու տարբերակով։ Ըստ ՏԱՍՍ գործակալության տարածած հաղորդագրության՝ Օվերչուկը նշել է, որ 2025 թվականի համեմատ առևտրաշրջանառությունը նվազել է մոտ երկու երրորդով [5]։ «Ինտերֆաքս»-ի վարկածի համաձայն՝ այն կկազմի 2025 թվականի ցուցանիշի մոտ երկու երրորդը [6], ինչը ենթադրում է մեկ երրորդով անկում։ Որպես ելակետային ցուցանիշ դիտարկվում է 2024 թվականի մոտ 12 մլրդ դոլարի ռեկորդային մաքսիմալ մակարդակը, երբ ռուսական ոսկին աննախադեպ ծավալներով տարանցվում էր Հայաստանով։ Այդուհանդերձ, ներկա դրությամբ հրապարակված պաշտոնական տվյալներով այս վարկածներից և ոչ մեկը չի հաստատվում։

Դեպի Եվրոպա արտահանումն իրապես աճել է։ Հիմնական խնդիրն այն է, թե ապրանքների որ խմբերով է պայմանավորված այդ աճը։

Ի՞նչ է գնում Եվրոպան

ՄԱԿ-ի Comtrade տվյալների բազան հնարավորություն է տալիս խորությամբ ուսումնասիրելու դեպի Եվրոպա արտահանման կառուցվածքն ըստ առանձին ապրանքատեսակների՝ արդեն իսկ հրապարակված վեց ամիսների կտրվածքով։ Այդ ընթացքում դեպի ԵՄ արտահանումն աճել է 236 մլն դոլարով, որից 206 մլն դոլարը բաժին է ընկնում հանքաքարին և խտանյութին (հիմնականում մատակարարվել են Բուլղարիա և Բելգիա)։ Փաստացիորեն, եվրոպական ուղղությամբ գրանցված աճի 87%-ն ապահովվել է հանքահումքային արտադրանքի հաշվին։ Առանց հանքաքարի՝ դեպի ԵՄ արտահանման աճը կազմել է ընդամենը 16%, ինչը լիովին տեղավորվում է վերջին տասնամյակի ստանդարտ տատանումների միջակայքում։

Տնտեսական մակրոցուցանիշներն արհեստականորեն դրական պատկեր են ստեղծում՝ պայմանավորված մեկ գերշահութաբեր ոլորտի (հանքարդյունաբերության) կտրուկ աճով։ Մինչդեռ իրական հատվածում, մասնավորապես գյուղատնտեսության ոլորտում, նկատվում են համակարգային կորուստներ հիմնական գնորդի բացակայության պատճառով։ Հանքարդյունաբերության ծավալների աճը որևէ կերպ չի երաշխավորում գյուղատնտեսական արտադրանքի հետագա իրացումը։

Դեպի Եվրոպա արտահանման կառուցվածքային առանձնահատկություններն ակնհայտ էին դեռևս սահմանափակումների կիրառումից առաջ, և ընթացիկ տարվա վիճակագրությունն առավել ցայտուն է դարձնում այդ միտումը։ Դեպի Եվրամիություն արտահանման կառուցվածքում շուրջ 77%-ը բաժին է ընկնում հումքին, մասնավորապես՝ պղնձամոլիբդենային խտանյութին և գունավոր մետաղներին։ Այս արտադրանքը միջազգային շուկաներում կայուն բարձր պահանջարկ ունի՝ անկախ մաքսատուրքերի կիրառման ռեժիմներից և ծագման երկրի պիտակավորումից։ ԵՄ շուկայում իրացվող վերջնական սպառման և հայկական ծագման («Made in Armenia») պիտակավորմամբ միակ նշանակալի ապրանքային խումբը թեթև արդյունաբերության արտադրանքն է՝ տեքստիլն ու տրիկոտաժը։ 2025 թվականի նույն ժամանակահատվածում հումքի մասնաբաժինը 62% էր, իսկ մնացած ծավալի գերակշիռ մասը բաժին էր ընկնում հագուստի արտադրությանը։ Հագուստի արտահանումը՝ որպես եվրոպական շուկայում կայուն պահանջարկ ունեցող եզակի վերջնական արտադրանք, աճել է 15%-ով։ Քանի որ հանքաքարն արդեն իսկ արտահանվում է ԵՄ զրոյական մաքսատուրքով, նոր տրամադրված արտոնությունները փաստացիորեն չեն ազդում արտահանման հիմնական ծավալների վրա։ Համապարփակ համագործակցության համաձայնագրերի կնքմամբ Եվրամիությունը, ըստ էության, բարենպաստ պայմաններ է ստեղծում գործընկեր պետություններից մատչելի և առանց մաքսատուրքի հումքային ռեսուրսներ՝ հացահատիկ, մետաղներ կամ հանքաքար ներմուծելու համար։

Կորուստները ԵԱՏՄ շուկայում

Հունվար-օգոստոս ամիսներին դեպի ԵԱՏՄ երկրներ արտահանումը կրճատվել է 8.5%-ով՝ կազմելով 1.79 մլրդ դոլար։ Անկման հիմնական պատճառը տարանցիկ առևտրի ծավալների նվազումն է։ Վերարտահանումը, որը ենթադրում է դեպի Ռուսաստան ապրանքների մատակարարում Հայաստանի տարածքով, 2024 թվականից ի վեր հետևողականորեն կրճատվում է։ Comtrade-ի հրապարակած ժամանակահատվածում դեպի ԵԱՏՄ ոսկու և ոսկերչական իրերի արտահանումը նվազել է 72 մլն դոլարով, իսկ էլեկտրական մեքենաներինն ու սարքավորումներինը (հիմնականում հեռախոսներ և կենցաղային էլեկտրոնիկա)՝ 49 մլն դոլարով։ Պատժամիջոցներով պայմանավորված՝ Ռուսաստանի Դաշնությունում ձևավորվել էր ներմուծվող ապրանքների արհեստականորեն բարձր պահանջարկ, ինչի արդյունքում Հայաստանը վերածվեց տարանցիկ հանգույցի։ Ընդ որում, այդ աճն ապահովվել է հիմնականում քանակական, այլ ոչ թե որակական կամ ինստիտուցիոնալ բարելավման հաշվին։ Մինչդեռ ռուսական արգելքներն ուղղակիորեն հարվածեցին զամբյուղի մյուս, առավել կարևոր բաղադրիչին՝ տեղական արտադրությանը։ Նախքան սահմանափակումների կիրառումը տեղական արտադրությունը կայուն աճի փուլում էր. հունվար-մայիս ամիսներին արգելված ապրանքների արտահանումը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճել էր 11.7%-ով։ Սակայն ակտիվ գյուղատնտեսական սեզոնի մեկնարկին զուգահեռ սահմանները փակվեցին։

Հունիս-օգոստոս ժամանակահատվածում ծիրանի և կեռասի արտահանումը կրճատվել է 64%-ով, լոլիկինը՝ 70%-ով, իսկ ձկնամթերքի արտահանումը գրեթե դադարել է։ Այս բոլոր ապրանքատեսակներն արագ փչացող մթերքների դասին են պատկանում։ Արագ փչացող ապրանքների պարագայում սպառման նոր շուկաներ փնտրելու ժամանակային ռեսուրսը խիստ սահմանափակ է։ Մասնավորապես, ծիրանի արտահանումն առանձնանում է բարձր ռիսկայնությամբ, քանի որ անգամ դեպի ՌԴ տեղափոխման ընթացքում ապրանքի որակը զգալիորեն տուժում է։ Եվրոպական շուկա հասնելու համար լոգիստիկ տեսանկյունից պահանջվում է լրացուցիչ երկու շաբաթ ժամանակ։

Սահմանափակումների ցնցումային ազդեցությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ այս ապրանքատեսակների համար Ռուսաստանը գրեթե բացառիկ սպառման շուկա էր։ Հայկական գյուղատնտեսական արտահանման 80-90%-ն ավանդաբար իրացվում է ԵԱՏՄ, մասնավորապես՝ ՌԴ շուկայում։ 2025 թվականին գյուղմթերքի արտահանման 86%-ը բաժին է ընկել ԵԱՏՄ-ին։ Բացառություն է կազմել միայն ծխախոտը, որի հիմնական գնորդները Մերձավոր Արևելքի երկրներն են։ Արգելքի ցանկում հայտնված ապրանքների ընդհանուր կառուցվածքում Ռուսաստանի մասնաբաժինը կազմել է 88%, իսկ լոլիկի, ձկնամթերքի և տաքդեղի դեպքում այն մոտեցել է 100%-ի։ Հունիս-օգոստոս ամիսներին արգելված ապրանքների արտահանումը կրճատվել է 44%-ով՝ 224 մլն դոլարից իջնելով մինչև 125 մլն դոլար։ Կոնյակի և հանքային ջրերի արտահանման ծավալները կրճատվել են համապատասխանաբար ընդամենը 13%-ով և 32%-ով, ինչը պայմանավորված է նրանով, որ այս ապրանքներն ունեն արագ չփչացող բնույթ։ Թարմ գյուղմթերքի դեպքում կորուստներն անհամեմատ մեծ են եղել՝ տատանվելով 50-ից 90%-ի միջակայքում։

Արդյո՞ք իրացվեց գյուղմթերքն այլ շուկաներում

Տեսականորեն կարող էր ենթադրվել, որ ապրանքահոսքերը վերաուղղորդվել են Վրաստանի կամ Իրանի տարածքով՝ ի վերջո հասնելով այլընտրանքային սպառողին։ Վարկածի ստուգման նպատակով անհրաժեշտ է դիտարկել ապրանքաշրջանառությունը միաժամանակ ըստ ապրանքատեսակների և գործընկեր երկրների։ Վիճակագրական կոմիտեն հրապարակում է այս ցուցանիշներն առանձին-առանձին։ Համակցված տվյալներ տրամադրում է բացառապես ՄԱԿ-ի Comtrade բազան։ Սակայն Հայաստանի մասով հունիս և հուլիս ամիսների տվյալները դեռևս հրապարակված չեն, ինչը թույլ է տալիս վերլուծությունն իրականացնել միայն օգոստոսի վիճակագրության հիման վրա։

Նախքան արգելքի կիրառումը, հունվար-մայիս ամիսներին միայն Ռուսաստանի կողմից արգելված ապրանքատեսակների գնումների ծավալը նախորդ տարվա համեմատ աճել էր 15%-ով։ Օգոստոսին ՌԴ-ն արգելված ապրանքներից գնեց 63%-ով պակաս, ինչը դրամային արտահայտությամբ կազմում է 34 մլն դոլարի անկում։ Միևնույն ժամանակ, վեց այլ պետություններ միասին գնել են 3.4 մլն դոլարով ավելի արտադրանք, որի գերակշիռ մասը բաժին է ընկել Վրաստանին։ Վրաստանի գնումներն աճել են ավելի քան վեց անգամ՝ հասնելով 2.9 մլն դոլարի (հիմնականում՝ ծաղիկներ, լոլիկ, ծիրան և կոնյակ)։ Թեև այս ծավալի որոշ մասը հնարավոր է՝ վերարտահանվել է Ռուսաստան, այնուամենայնիվ, այն անհամեմատ փոքր է ռուսական շուկայում կրած կորուստների համեմատ։ Դեպի Իրան արտահանումը կազմել է ընդամենը 0.2 մլն դոլար։ Եթե դիտարկենք բոլոր ուղղությունները և ապրանքային ավելի լայն խմբերը, նոր գնորդները փոխհատուցել են Ռուսաստանի հրաժարման հետևանքով օգոստոսին գրանցված կորուստների միայն մեկ քառորդը, ընդ որում, ԵՄ շուկան ապահովել է 1.9 մլն դոլարի հավելյալ սպառում։ Փաստացիորեն, Ռուսաստանի կողմից չգնված ապրանքների շուրջ երեք քառորդն այդպես էլ չի արտացոլվել հայտարարագրված արտահանման որևէ այլ ուղղությունում։

Թեև այս անգամ սահմանափակումները կիրառվել են գործընկերոջ կողմից, գործընթացի տնտեսական տրամաբանությունը մնում է նույնը։ Արտաքին շուկաների դիվերսիֆիկացիան բարդ և ժամանակատար ինստիտուցիոնալ գործընթաց է. անհնար է ակնթարթորեն գտնել այլընտրանք մի շուկայի համար, որն ապահովում էր գյուղատնտեսական արտադրանքի շուրջ 90%-ի սպառումը։ ԵՄ նոր արտոնությունները վերացնում են միայն օրենսդրորեն սահմանված մաքսատուրքերը, ինչը խոչընդոտների միայն մի մասն է։ Անգամ Եվրամիության հետ համապարփակ համագործակցության պայմաններում մաքսատուրքերի զրոյացումը չի երաշխավորում ապրանքների անխոչընդոտ մուտք դեպի եվրոպական շուկա։ Գոյություն ունեն նաև ոչ սակագնային խոչընդոտներ, որոնցից առանցքայինն արտադրանքի ստանդարտացման ու սերտիֆիկացման խիստ պահանջներն են։ Մի քանի օր պահպանման ժամկետ ունեցող մրգերի համար լոգիստիկան ու ճանապարհը ևս յուրօրինակ «մաքսատուրք» են։

Եվրոպան մեծացրել է Հայաստանից գնումների ծավալները, սակայն աճն ապահովվում է հիմնականում հանքաքարի հաշվին։ Մինչդեռ ռուսական շուկան կորցրած գյուղատնտեսական արտադրանքը փաստացիորեն չի գտել այլընտրանքային սպառման ուղիներ։