2026 թվականի նոյեմբերին թոքենացված բաժնետոմսերի շուկան հասել է պատմական առավելագույնի։ Token Terminal վերլուծական հարթակի տվյալներով՝ նոյեմբերի 10-ի դրությամբ այս հատվածում ակտիվների ծավալը հասել է 4,8 մլրդ դոլարի։ Տարեսկզբին այն կազմում էր 645 մլն դոլար, այսինքն՝ հունվարից ի վեր շուկան աճել է ավելի քան 640%-ով։ Սա 2026 թվականին թոքենացված իրական ակտիվների (RWA) ամենաարագ աճող կատեգորիան է։
Այս հատվածի խոշորագույն պրոդուկտը դարձել է Binance-ի bStocks-ը։ Դրա կառավարման ներքո գտնվող ակտիվների ծավալը կազմում է 1,5 մլրդ դոլար կամ ամբողջ շուկայի մոտ 31%-ը։ Հաջորդում են Ondo Finance-ը՝ 29,1%, և xStocks-ը՝ 22,2% մասնաբաժնով։ Ընդհանուր առմամբ շուկայում գործում է 23 թողարկող։
Հայաստանի համար այս թեման հետաքրքիր է երկու պատճառով։ Նախ՝ այն ցույց է տալիս, թե ինչպես է փոխվում ավանդական ֆինանսական գործիքների հասանելիությունը։ Երկրորդ՝ այն համընկնում է երկրում կրիպտոակտիվների շուկայի կարգավորման սեփական համակարգի ձևավորման հետ։
Ի՞նչ են թոքենացված բաժնետոմսերը
Թոքենացված բաժնետոմսը բլոկչեյնում գործող թվային թոքեն է, որի արժեքը կապված է իրական արժեթղթի՝ ընկերության բաժնետոմսի կամ բորսայում շրջանառվող ֆոնդի (ETF) հետ։ Այս գործիքները պատկանում են թոքենացված իրական ակտիվների (RWA) կատեգորիային․ այսպես են անվանում ավանդական տնտեսության ակտիվների արժեքն արտացոլող թոքենները։
Այս հատվածի աճն ուղեկցվում է նաև ակտիվության ավելացմամբ։ Binance Research-ի տվյալներով՝ 2026 թվականի երրորդ եռամսյակում թոքենացված բաժնետոմսերի՝ բլոկչեյնում իրականացված փոխանցումների ծավալը գերազանցել է 100 մլրդ դոլարը։ Սա ավելի քան 16 անգամ գերազանցում է առաջին եռամսյակի ցուցանիշը, երբ այն կազմում էր շուրջ 6 մլրդ դոլար։
Ինչպե՞ս է գործում bStocks-ը
bStocks պրոդուկտը գործարկվել է 2026 թվականի հունիսի 11-ին։ Հոկտեմբերի 15-ին դրա ակտիվների ծավալը գերազանցել է 1 մլրդ դոլարը։ Այդ ցուցանիշին հասնելու համար պահանջվել է մոտ չորս ամիս, ինչը, ընկերության տվյալներով, ամենաարագ արդյունքն է թոքենացված բաժնետոմսերի շրջանում։
Գործարկումից ի վեր bStocks-ի առևտրի ընդհանուր ծավալը գերազանցել է 45 մլրդ դոլարը։ Եվս 7,5 մլրդ դոլարի փոխարկումներ են իրականացվել բուն արժեթղթերով դիրքերի և bStocks թոքենների միջև՝ 1։1 հարաբերակցությամբ։ Ընկերության հաղորդմամբ՝ յուրաքանչյուր թոքեն կարող է մարվել՝ դրա դիմաց ստանալով հիմքում ընկած արժեթուղթը, այլ ոչ միայն դրա դրամական համարժեքը։
«Թոքենացված բաժնետոմսերի պատմական առավելագույնը ազդակ է ամբողջ շուկայի համար, իսկ այն, որ bStocks-ը դարձել է այս կատեգորիայի խոշորագույն պրոդուկտը, ցույց է տալիս, թե որտեղ է կենտրոնանում պահանջարկը։ Մենք ստեղծել ենք այս պրոդուկտը՝ բաժնետոմսերին և ETF-ներին 1։1 հարաբերակցությամբ պարզ հասանելիություն ապահովելու համար՝ առանց առանձին բրոքերային հաշիվ բացելու անհրաժեշտության», — նշել է Binance-ի բորսայական գործունեության և առևտրի ուղղության ղեկավար Շունյեթ Ջանը։
Միաժամանակ իրավական տեսանկյունից bStocks-ը բաժնետոմսեր չեն։ Դրանք որոշակի ֆինանսական գործիքներ արտացոլող հավաստագրեր են և դրանց տիրապետողին չեն տալիս թողարկող ընկերության բաժնետոմսերի նկատմամբ ուղղակի սեփականության իրավունք։
Ինչպե՞ս են օգտագործվում թոքենացված բաժնետոմսերը
bStocks-ի վերաբերյալ տվյալները ցույց են տալիս, որ թոքենացված բաժնետոմսերն օգտագործվում են այլ կերպ, քան ավանդական բորսայում շրջանառվող սովորական արժեթղթերը։
Առաջին տարբերությունն առևտրի ժամերն են։ Գործարկումից ի վեր bStocks-ի առևտրի ծավալի շուրջ 56%-ը բաժին է ընկել այն ժամերին, երբ ԱՄՆ ֆոնդային շուկայի հիմնական առևտրային նստաշրջանը փակ է։ Սա հատկապես զգալի է Նյու Յորքից հեռու ժամային գոտիներում գտնվող օգտատերերի համար․ Երևանում ամերիկյան բորսաների առևտրային նստաշրջանը համընկնում է երեկոյան և գիշերային ժամերի հետ։
Երկրորդը կիրառությունն է ապակենտրոնացված ֆինանսներում (DeFi)։ Հոկտեմբերի սկզբին DeFi արձանագրություններում ներգրավված bStocks-ի մասնաբաժինը հասել է 11,2%-ի։ Սա մոտ 3,8 տոկոսային կետով բարձր է համադրելի թոքենացված բաժնետոմսերի համապատասխան ցուցանիշից։
Երրորդը որպես գրավ օգտագործումն է։ bStocks-ի ապահովմամբ տրամադրված վարկերի ծավալը հունիսի վերջին կազմել է ավանդադրված թոքենների 5,5%-ը, իսկ սեպտեմբերի 10-ին հասել է 46,2%-ի՝ աճելով 8,4 անգամ։
Ընդ որում, այս ցուցանիշներն առաջին հերթին վկայում են պրոդուկտի օգտագործման ծավալի և բնույթի մասին։ Դրանք չեն նշանակում, որ գործիքներն ավելի քիչ ռիսկային են դարձել․ թոքենացված բաժնետոմսի գինը հետևում է հիմքում ընկած ակտիվի գնին և կարող է ինչպես աճել, այնպես էլ նվազել։
Ի՞նչ է տեղի ունենում Հայաստանում
Վերջին մեկուկես տարվա ընթացքում Հայաստանը ձևավորում է կրիպտոակտիվների շուկայի կարգավորման սեփական համակարգը։ «Կրիպտոակտիվների մասին» օրենքն ուժի մեջ է մտել 2025 թվականի հուլիսի 4-ին։ Այն սահմանում է կրիպտոակտիվների առևտրի, ծառայությունների մատուցման և շուկայի նկատմամբ վերահսկողության կանոնները, իսկ կարգավորող մարմին է սահմանվել Հայաստանի կենտրոնական բանկը։
2026 թվականի հունվարի 31-ից ուժի մեջ են մտել ԿԲ-ի առաջին ենթաօրենսդրական ակտերը։ Դրանք կարգավորում են լիցենզավորումը, կապիտալի նվազագույն պահանջները, ղեկավարների գրանցումը, ինչպես նաև կրիպտոակտիվների առաջարկի փաստաթղթի ձևն ու բովանդակությունը։ Կանոնակարգերի տեքստերը, այդ թվում՝ կրիպտոակտիվներով ծառայություններ մատուցող անձանց գրանցման և լիցենզավորման վերաբերյալ 7/01 կանոնակարգը, հրապարակված են Հայաստանի իրավական տեղեկատվական պաշտոնական ARLIS համակարգում։
Ինչպես հայտնել է Կենտրոնական բանկը, Հայաստանի տարածքում իրավաբանական անձինք կարող են կրիպտոակտիվներով ծառայություններ մատուցել միայն ԿԲ-ում գրանցվելուց և լիցենզավորվելուց հետո։ Մինչև օրենքի ուժի մեջ մտնելը շուկայում գործող ընկերությունները պետք է լիցենզիա ստանան 2026 թվականի հունվարի 31-ից հետո մեկ տարվա ընթացքում կամ դադարեցնեն այդ ծառայությունների մատուցումը։
Կարգավորողի գնահատմամբ՝ այս մոդելը պետք է ապահովի, որ շուկա մուտք գործեն միայն ստուգված և թափանցիկ ընկերություններ, պաշտպանվեն կրիպտոակտիվների գնորդների իրավունքները և բարձրանա շուկայի նկատմամբ վստահությունը։
Առանձին հարկ է նշել, որ թոքենացված արժեթղթերը գործիքների այլ դաս են, քան ընդհանուր առմամբ կրիպտոակտիվները։ Յուրաքանչյուր իրավազորությունում դրանց իրավական կարգավիճակը որոշվում է նաև արժեթղթերի շուկայի մասին օրենսդրությամբ։ Հետևաբար այս հատվածի համաշխարհային աճը չի նշանակում, որ կոնկրետ պրոդուկտներն ինքնաբերաբար հասանելի են այս կամ այն երկրի բնակիչներին։
Ի՞նչ է սա նշանակում Հայաստանի համար
Թոքենացված բաժնետոմսերի ռեկորդային ցուցանիշը ցույց է տալիս ընդհանուր ուղղությունը․ ավանդական ֆինանսական գործիքների և բլոկչեյն ենթակառուցվածքի միջև սահմանն աստիճանաբար դառնում է ավելի ճկուն։ Տասը ամսում այս հատվածն աճել է ավելի քան յոթ անգամ, իսկ առևտրի զգալի մասն իրականացվում է ամերիկյան բորսաների սովորական աշխատանքային ժամերից դուրս։
Միաժամանակ այս պրոդուկտներն ունեն սահմանափակումներ։ bStocks-ն առաջարկվում է ADGM-ի՝ Աբու Դաբիի գլոբալ շուկայի իրավազորությունում հաստատված ազդագրի հիման վրա և հասանելի է միայն սահմանված պահանջներին համապատասխանող օգտատերերին՝ թույլատրված իրավազորություններում։ Կոնկրետ երկրում նման գործիքների հասանելիության օրինականությունը ստուգելու պատասխանատվությունը կրում է օգտատերը։
Հայաստանի համար, որտեղ նոր է գործարկվել կրիպտոակտիվներով ծառայություններ մատուցողների լիցենզավորման համակարգը, առանցքային է դառնում ոչ այնքան համաշխարհային շուկայի աճի արագությունը, որքան դրա մասնակիցների թափանցիկությունը։ Հստակ կանոնները, կարգավորողի վերահսկողությունը և ռիսկերի մասին օգտատերերի տեղեկացվածությունն այն գործոններն են, որոնք կորոշեն, թե հետագայում ինչպես կընկալվեն նման գործիքները երկրում։
