Բաց, բայց խոցելի տնտեսություն․ Հայաստանի դիրքը ներմուծում–ՀՆԱ հարաբերակցության համատեքստում

76% ցուցանիշը ցույց է տալիս բաց, բայց խոցելի տնտեսություն, որը դեռևս մեծապես կախված է արտաքին շուկաներից։

Համաշխարհային բանկի հրապարակած՝ 2024 թվականի տվյալների հիման վրա կազմված ներմուծման և Համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) հարաբերակցության վարկանիշային աղյուսակը կարևոր ցուցիչ է երկրների տնտեսական կառուցվածքն ու արտաքին կախվածությունը հասկանալու համար։ Այս ցուցանիշը ցույց է տալիս, թե որքան մեծ դեր ունի ներմուծումը երկրի տնտեսության մեջ՝ համեմատած երկրի ստեղծած ընդհանուր ավելացված արժեքի հետ։

Վարկանիշային աղյուսակում Հայաստանը զբաղեցրել է 25-րդ տեղը՝ ներմուծում–ՀՆԱ հարաբերակցությամբ 76%, ինչը բավականին բարձր ցուցանիշ է և Հայաստանի տնտեսությունը դասում է ներմուծումից զգալիորեն կախված երկրների շարքում։

Ինչ է նշանակում ներմուծում–ՀՆԱ բարձր հարաբերակցությունը

Ներմուծման և ՀՆԱ հարաբերակցությունը ինքնին բացասական կամ դրական ցուցանիշ չէ․ այն պետք է մեկնաբանել երկրի չափի, զարգացման մակարդակի, արտադրական կառուցվածքի և աշխարհագրական դիրքի համատեքստում։

Բարձր հարաբերակցությունը կարող է նշանակել՝

• փոքր ներքին շուկա և սահմանափակ արտադրական բազա,

• արտաքին առևտրի վրա հիմնված տնտեսական մոդել,

• հումքի, էներգակիրների կամ տեխնոլոգիաների ներմուծման բարձր կախվածություն,

• ակտիվ վերաարտահանման կամ միջնորդային առևտրի դեր։

Սակայն նույն ցուցանիշը կարող է նաև ռիսկեր պարունակել՝

• արտաքին շուկաներից և գների տատանումներից կախվածություն,

• արտարժութային ճնշումներ,

• առևտրային դեֆիցիտի խորացում։

Հայաստանը՝ ներմուծման վրա հիմնված տնտեսություն

Հայաստանի 76% ցուցանիշը վկայում է, որ երկրի տնտեսությունը զգալիորեն կախված է արտաքին մատակարարումներից։ Սա մասամբ բացատրվում է մի շարք օբյեկտիվ գործոններով։

Առաջին հերթին Հայաստանը փոքր և բաց տնտեսություն է՝ սահմանափակ բնական ռեսուրսներով։ Էներգակիրների, վառելիքի, հումքի մեծ մասը ներմուծվում է։ Բացի այդ, ներքին արդյունաբերական արտադրությունը դեռևս չի ապահովում սպառման ամբողջ ծավալը, հատկապես՝ բարձր տեխնոլոգիական, մեքենաշինական և լայն սպառման ապրանքների ոլորտներում։

Երկրորդ կարևոր գործոնը արտահանման կառուցվածքն է։ Հայաստանի արտահանումը կենտրոնացած է մի քանի հիմնական ապրանքախմբերի շուրջ, և շատ դեպքերում արտահանման աճը չի հասցնում հավասարակշռել ներմուծման ծավալների աճը։

Համեմատություն համաշխարհային առաջատարների հետ

Վարկանիշային աղյուսակի առաջին հորիզոնականներում հայտնված տարածքները՝ Հոնկոնգը (177,7%), Լյուքսեմբուրգը (159,7%) և Սան Մարինոն (155%), էականորեն տարբերվում են Հայաստանից իրենց տնտեսական մոդելով։

Հոնկոնգը և Լյուքսեմբուրգը համաշխարհային ֆինանսական և առևտրային հանգույցներ են, որտեղ ներմուծման մեծ ծավալները հաճախ կապված են վերաարտահանման, լոգիստիկ ծառայությունների և միջազգային բիզնեսի հետ։ Նրանց դեպքում բարձր հարաբերակցությունը ոչ թե արտադրության թուլության, այլ միջնորդային և ծառայահեն տնտեսության արտահայտություն է։

Հայաստանի պարագայում նման մասշտաբի վերաարտահանման մոդել չկա, ինչը նշանակում է, որ բարձր ներմուծումը ավելի շատ բխում է ներքին սպառման և արտադրական կախվածությունից, ոչ թե գլոբալ առևտրի հանգույց լինելուց։

Ռիսկեր Հայաստանի համար

Ներմուծումից բարձր կախվածությունը Հայաստանի համար ստեղծում է մի քանի համակարգային ռիսկեր։

Առաջինը՝ արտաքին շոկերի ազդեցությունը։ Տրանսպորտային խափանումները, տարածաշրջանային լարվածությունը կամ համաշխարհային գնաճը կարող են արագորեն ազդել ներմուծվող ապրանքների գների և մատչելիության վրա։

Երկրորդը՝ վճարային հաշվեկշռի ճնշումը։ Եթե ներմուծումը գերազանցում է արտահանումը, ձևավորվում է առևտրային դեֆիցիտ, որը երկարաժամկետ կարող է ճնշել ազգային արժույթը։

Երրորդը՝ տեղական արտադրության զարգացման սահմանափակումները։ Ներմուծվող ապրանքների գերակայությունը կարող է մրցակցային դժվարություններ ստեղծել տեղական արտադրողների համար։

Հնարավորություններ և զարգացման ուղղություններ

Միևնույն ժամանակ, 76% հարաբերակցությունը նաև ազդակ է ռազմավարական փոփոխությունների համար։ Այն կարող է դառնալ հիմք՝

• ներմուծումը փոխարինող արտադրության զարգացման,

• արտահանման ավելացված արժեքի բարձրացման,

• տեղական արդյունաբերության և գյուղատնտեսության խթանման,

• տեխնոլոգիական և ծառայությունների արտահանման ընդլայնման։

Եթե Հայաստանը կարողանա ներմուծման մի մասը փոխարինել տեղական արտադրությամբ կամ ներմուծվող հումքի վրա ստեղծել բարձր արժեքով արտահանվող արտադրանք, այս ցուցանիշը ժամանակի ընթացքում կարող է դառնալ ավելի հավասարակշռված՝ առանց տնտեսական ակտիվության նվազման։

Համաշխարհային բանկի տվյալներով Հայաստանի 25-րդ տեղը ներմուծում–ՀՆԱ հարաբերակցության վարկանիշում կարևոր ազդանշան է տնտեսության կառուցվածքի մասին։ 76% ցուցանիշը ցույց է տալիս բաց, բայց խոցելի տնտեսություն, որը դեռևս մեծապես կախված է արտաքին շուկաներից։

Առաջիկա տարիներին Հայաստանի տնտեսական քաղաքականության հիմնական մարտահրավերն է այս կախվածությունը վերածել զարգացման հնարավորության՝ ուժեղացնելով տեղական արտադրությունը, արտահանման ներուժը և տնտեսական դիմակայունությունը։