Մտավոր ներուժ՝ առանց համակարգի. Հայաստանի դիրքը գլոբալ IQ քարտեզում

Վարկանիշում Հայաստանը զբաղեցրել է 26-րդ տեղը՝ հայտնվելով աշխարհի 137 երկրների լավագույն քառորդում։

International IQ Test հարթակը հրապարակել է տարբեր երկրների բնակչության ինտելեկտի միջին գործակցի (IQ) 2026 թվականի սկզբի դրությամբ թարմացված վարկանիշը, որը կազմվել է միջազգային IQ ռեեստրի տվյալների հիման վրա։ Հետազոտությունը հիմնված է նախորդ տարվա ընթացքում անցկացված համապարփակ թեստավորման վրա, որին մասնակցել է ավելի քան 1,2 միլիոն մարդ՝ աշխարհի 137 երկրներից։ Բոլոր մասնակիցները կատարել են նույն առաջադրանքները, ինչը հնարավորություն է տվել համեմատելի և հարաբերականորեն օբյեկտիվ պատկեր ստանալ տարբեր երկրների բնակչության ճանաչողական կարողությունների վերաբերյալ։

Վարկանիշի առաջատար եռյակը ձևավորվել է Արևելյան Ասիայի երկրների կողմից. առաջին տեղում Հարավային Կորեան է, երկրորդում՝ Չինաստանը, իսկ երրորդում՝ Ճապոնիան։ Այս երկրները տարիներ շարունակ աչքի են ընկնում կրթական խիստ համակարգերով, բարձր ակադեմիական մրցակցությամբ և գիտատեխնոլոգիական զարգացման վրա կենտրոնացած պետական քաղաքականությամբ, ինչը հաճախ դիտարկվում է որպես բարձր միջին IQ ցուցանիշների հիմնական գործոն։

Վարկանիշում Հայաստանը զբաղեցրել է 26-րդ տեղը՝ հայտնվելով աշխարհի 137 երկրների լավագույն քառորդում։ Սա կարևոր և բավականին խոսուն արդյունք է՝ հատկապես հաշվի առնելով երկրի բնակչության քանակը, տնտեսական հնարավորությունների սահմանափակությունը և վերջին տարիներին ապրած սոցիալ-քաղաքական լուրջ ցնցումները։

26-րդ հորիզոնականը փաստում է, որ Հայաստանը շարունակում է պահպանել բարձր ինտելեկտուալ պոտենցիալ ունեցող երկրների շարքը։ Սա առաջին հերթին կապված է պատմականորեն ձևավորված կրթամշակութային ավանդույթների հետ։ Խորհրդային տարիներից ժառանգված ուժեղ մաթեմատիկական, ֆիզիկական և ինժեներական դպրոցները, ինչպես նաև բարձր գնահատվող ընդհանուր կրթական պատրաստվածությունը, մինչ օրս ազդեցություն ունեն բնակչության ճանաչողական մակարդակի վրա։

Միևնույն ժամանակ, այս ցուցանիշը նաև բացահայտում է չօգտագործված ներուժի խնդիրը։ Հայաստանը, ունենալով բարձր միջին IQ, այդ ցուցանիշը լիարժեք չի վերածում գիտական, տեխնոլոգիական կամ տնտեսական մրցունակության։ Բարձր ինտելեկտուալ ռեսուրսների և դրանց գործնական կիրառման միջև առկա բացը շարունակում է մնալ համակարգային մարտահրավեր։

Տարածաշրջանային համեմատություն. որտեղ է Հայաստանը կանգնած

Տարածաշրջանային համատեքստում Հայաստանը միջինից բարձր դիրք ունի։ Վրաստանը վարկանիշում զբաղեցրել է 21-րդ տեղը՝ փոքր-ինչ առաջ անցնելով Հայաստանից, մինչդեռ Ադրբեջանը հայտնվել է 57-րդ հորիզոնականում, իսկ Թուրքիան՝ 69-րդ։ Այս տարբերությունները հաճախ պայմանավորված են ոչ միայն կրթական համակարգերով, այլ նաև թեստավորմանը մասնակցության մշակույթով, քաղաքային և գյուղական բնակչության համամասնությամբ, ինչպես նաև սոցիալ-տնտեսական գործոններով։

Ակնառու է նաև Ռուսաստանի և Իրանի բարձր դիրքը։ Ռուսաստանը զբաղեցրել է 6-րդ, իսկ Իրանը՝ 4-րդ տեղը։ Իրանի արդյունքը հատկապես հետաքրքրական է՝ հաշվի առնելով միջազգային մեկուսացման պայմանները։ Սա ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ կրթական և գիտական ներուժը կարող է պահպանվել նույնիսկ արտաքին սահմանափակումների պայմաններում, եթե առկա է գիտելիքի նկատմամբ բարձր հասարակական պահանջարկ։

ինչ է իրականում չափում այս վարկանիշը

Չնայած IQ վարկանիշները հաճախ ընկալվում են որպես «խելացիության» վերջնական չափանիշ, մասնագետները նշում են, որ դրանք ավելի շուտ արտացոլում են որոշակի ճանաչողական կարողություններ՝ տրամաբանական մտածողություն, օրինաչափությունների ճանաչում, արագ վերլուծություն։ Դրանք չեն չափում ստեղծագործականությունը, հուզական ինտելեկտը, սոցիալական հմտությունները կամ գործնական խելամտությունը։

Այդուհանդերձ, նման մասշտաբային հետազոտությունները արժեքավոր են ընդհանուր միտումները հասկանալու համար։ Հայաստանի դեպքում դրանք փաստում են, որ երկիրը շարունակում է ունենալ բարձր մտավոր պաշար, որը կարող է դառնալ զարգացման լուրջ հենասյուն՝ ճիշտ քաղաքականության և ռազմավարության պարագայում։

Հայաստանի 26-րդ հորիզոնականը International IQ Test-ի վարկանիշում ոչ թե պարզապես թվային ցուցանիշ է, այլ ազդակ։ Այն միաժամանակ խոսում է ուժեղ հիմքի և չիրացված հնարավորությունների մասին։ Եթե կրթական բարեփոխումները, գիտության ֆինանսավորումը և տաղանդների պահպանումը դառնան երկարաժամկետ պետական առաջնահերթություն, ապա նման վարկանիշները կարող են ապագայում վերածվել ոչ միայն բարձր դիրքերի, այլև իրական տնտեսական և տեխնոլոգիական առաջընթացի։

Այս համատեքստում Հայաստանի գլխավոր հարցը ոչ թե այն է, թե որքան բարձր է նրա միջին IQ-ն, այլ՝ որքան արդյունավետ է երկիրը օգտագործում իր մտավոր ներուժը։