Սպորտից այն կողմ. օլիմպիական խաղերը՝ որպես տնտեսական նախագիծ

Օլիմպիական շարժումը ոչ միայն սպորտային, այլ նաև ֆինանսատնտեսական հսկայական նախագիծ է։

Օլիմպիական խաղերը վաղուց դադարել են լինել միայն մարզական մրցաշար։ Ժամանակակից աշխարհում դրանք վերածվել են գլոբալ տնտեսական իրադարձության, որտեղ միախառնվում են պետության բյուջետային քաղաքականությունը, միջազգային ներդրումները, մեդիա բիզնեսը, զբոսաշրջությունը և հովանավորական հսկայական գումարները։

2026 թվականի ձմեռային օլիմպիական խաղերը, որոնք անցկացվում են Իտալիայում՝ Միլան-Կորտինա ձևաչափով, հերթական անգամ ուշադրության կենտրոնում են ոչ միայն սպորտային պայքարի, այլ նաև այն հարցի պատճառով, թե որքանով են նման մասշտաբի միջոցառումները ֆինանսապես արդարացված։ Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ օլիմպիական խաղերը կարող են դառնալ տնտեսական վերելքի խթան, բայց նույնքան հաճախ՝ պետական պարտքի և ֆինանսական բեռի աղբյուր։

Այս հոդվածում ներկայացվում է 2026 թվականի ձմեռային օլիմպիական խաղերի ֆինանսական կառուցվածքը, եկամուտների հիմնական աղբյուրները, տնտեսական ազդեցության գնահատումները և այն ռիսկերը, որոնք ուղեկցում են նման խոշոր միջոցառումների կազմակերպմանը։

Օլիմպիական խաղերը որպես տնտեսական համակարգ

Օլիմպիական խաղերի տնտեսությունը կարելի է դիտարկել որպես մի ամբողջական ֆինանսատնտեսական համակարգ, որն ունի երեք հիմնական բաղադրիչ․

1. Կազմակերպչական բյուջե (operational budget)

2. Ենթակառուցվածքային ներդրումներ (infrastructure investment)

3. Հետօլիմպիական տնտեսական ազդեցություն (legacy effect)

Այս երեք ուղղությունները փոխկապակցված են, բայց ունեն տարբեր ֆինանսավորման աղբյուրներ և տարբեր տնտեսական հետևանքներ։

Օրինակ՝ կազմակերպչական բյուջեն հաճախ ուղղվում է մրցումների տեխնիկական ապահովմանը, մարզադաշտերի ժամանակավոր կառուցմանը, մեդիա սպասարկմանը, կամավորների համակարգին, անվտանգության կառավարմանը և օպերացիոն ծախսերին։ Իսկ ենթակառուցվածքային ներդրումները ներառում են ճանապարհների, երկաթուղիների, հյուրանոցների, օդանավակայանների և մարզական օբյեկտների վերանորոգում կամ կառուցում։

Որքա՞ն արժեն 2026 թվականի ձմեռային օլիմպիական խաղերը

Միլան-Կորտինա 2026-ի բյուջետային գնահատականները տարբեր աղբյուրներում տատանվում են՝ կախված նրանից, թե ներառվում են միայն կազմակերպչական ծախսերը, թե նաև ենթակառուցվածքային ներդրումները։

Մի շարք հրապարակումների համաձայն՝ խաղերի ընդհանուր տնտեսական ծախսերը և ներդրումները գնահատվում են շուրջ 5 միլիարդ եվրոյի սահմաններում։ Տարբեր գնահատականներ նշում են մոտավորապես 5.2–5.3 միլիարդ եվրո ընդհանուր ծավալ, որը ներառում է նաև ենթակառուցվածքային ծրագրերը։

Միաժամանակ, օպերացիոն կամ կազմակերպչական բյուջեն հաճախ առանձնացվում է որպես ավելի փոքր մաս՝ մոտ 1.7 միլիարդ եվրոյի սահմաններում։

Այս տարբերակումը կարևոր է, քանի որ օլիմպիական խաղերի շուրջ ֆինանսական քննադատությունների մեծ մասը հենց այն պատճառով է առաջանում, որ հասարակությունը հաճախ լսում է միայն «կազմակերպման» թվերը, մինչդեռ իրական տնտեսական բեռը ձևավորվում է ենթակառուցվածքային ներդրումներով։

Ո՞վ է ֆինանսավորում օլիմպիական խաղերը

Օլիմպիական խաղերի ֆինանսավորումը սովորաբար ձևավորվում է մի քանի աղբյուրներից․

1. Պետական բյուջե և տեղական ինքնակառավարում

Մեծ մասամբ ենթակառուցվածքային ծախսերը կատարվում են պետական կամ տեղական բյուջեների միջոցով։ Ճանապարհների, երկաթուղային կապերի, քաղաքային վերակառուցման ծրագրերի մեծ մասը ֆինանսավորվում է պետական միջոցներով։

Այս դեպքում օլիմպիական խաղերը դառնում են ոչ միայն սպորտային, այլ նաև քաղաքաշինական նախագիծ։ Սակայն սա նաև մեծացնում է հանրային ֆինանսական ռիսկերը, քանի որ նման ծրագրերը հաճախ ունենում են ծախսերի ավելացում և ժամկետների երկարացում։

2. Մասնավոր ներդրումներ

Հյուրանոցային, տրանսպորտային և ծառայությունների ոլորտում հաճախ ակտիվանում է մասնավոր կապիտալը։ Մասնավոր սեկտորը շահագրգռված է, քանի որ օլիմպիական խաղերը բերում են զբոսաշրջային մեծ հոսքեր և միջազգային ուշադրություն։

3. Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի (IOC) եկամուտները

Միջազգային օլիմպիական կոմիտեն օլիմպիական շարժման ամենախոշոր ֆինանսական կենտրոնն է։ Նրա եկամուտների հիմնական աղբյուրներն են՝

• հեռարձակման իրավունքների վաճառքը

• գլոբալ հովանավորների վճարները

Այս միջոցների մի մասը ուղղվում է կազմակերպիչ երկրին և տեղական կազմակերպչական կոմիտեին՝ խաղերի իրականացման համար։

Հեռարձակման իրավունքները՝ օլիմպիական խաղերի ամենաթանկ ապրանքը

Եթե անցյալում օլիմպիական խաղերի ֆինանսավորման հիմքը ենթակառուցվածքային ներդրումներն էին, ապա վերջին տասնամյակներում ամենաթանկ «արտադրանքը» դարձել է հեռարձակումը։

Օլիմպիական խաղերը համարվում են աշխարհում ամենադիտվող սպորտային իրադարձություններից մեկը, և մեդիա ընկերությունները վճարում են միլիարդավոր դոլարներ՝ բացառիկ հեռարձակման իրավունքների համար։

Այս համակարգը ստեղծում է հետաքրքիր տնտեսական տրամաբանություն․ նույնիսկ եթե կազմակերպիչ երկիրը մեծ ծախսեր է կատարում, գլոբալ եկամուտների մեծ մասը կենտրոնանում է IOC-ի և միջազգային մեդիա գործընկերների մոտ։

Մի շարք վերլուծական նյութեր նշում են, որ մեդիա եկամուտների աճը օլիմպիական խաղերի «բիզնես մոդելի» հիմնական շարժիչ ուժն է։

Հովանավորներ և գովազդային շուկա

Օլիմպիական խաղերը հովանավորների համար եզակի հարթակ են, քանի որ մի քանի շաբաթվա ընթացքում նրանք ստանում են գլոբալ տեսանելիություն։

Հովանավորական մոդելը սովորաբար ունի երկու մակարդակ․

1. IOC-ի գլոբալ գործընկերներ (TOP sponsors)

2. տեղական գործընկերներ, որոնք կապված են կոնկրետ խաղերի հետ

Հովանավորական վճարները ներառում են ոչ միայն լոգոյի ցուցադրում, այլ նաև բացառիկ վաճառքի իրավունքներ, միջոցառումների կազմակերպում, VIP ծրագրեր և բրենդային ակտիվացումներ։

Այս ոլորտը մեծացնում է օլիմպիական խաղերի տնտեսական ներգրավվածությունը, քանի որ միջոցառումը դառնում է ոչ միայն սպորտ, այլ նաև գովազդային ու մարքեթինգային պատերազմ։

Զբոսաշրջություն և ծառայությունների ոլորտի աճ

Օլիմպիական խաղերի ամենաարագ տնտեսական ազդեցությունը սովորաբար զգացվում է զբոսաշրջության ոլորտում։

2026 թվականի խաղերի դեպքում Իտալիան ակնկալում է զբոսաշրջային մեծ հոսք՝ հատկապես Միլանում, Կորտինայում և հարակից մարզերում։ Տնտեսագիտական գնահատականներով՝ զբոսաշրջային անմիջական ծախսերը կարող են կազմել մոտ 1.1 միլիարդ եվրո, իսկ երկարաժամկետ զբոսաշրջային ազդեցությունը՝ շուրջ 1.2 միլիարդ եվրո։

Այս գումարները ձևավորվում են հյուրանոցային ծառայություններից, ռեստորաններից, տրանսպորտից, տեղական առևտրից և ժամանցային ոլորտից։

Սակայն զբոսաշրջային ազդեցությունը ունի նաև սահմանափակումներ․ օլիմպիական խաղերի ժամանակ գները հաճախ կտրուկ բարձրանում են, ինչը կարող է որոշ զբոսաշրջիկների վանել։ Որոշ քաղաքներում նաև արձանագրվել է «սովորական զբոսաշրջիկների» նվազում, քանի որ մարդիկ խուսափում են գերծանրաբեռնվածությունից։

Այս երևույթը հայտնի է որպես «crowding out effect»՝ երբ օլիմպիական այցելուների փոխարեն նվազում են այլ այցելուները։

Աշխատատեղերի ստեղծում և տնտեսական ակտիվություն

Օլիմպիական խաղերը սովորաբար ստեղծում են հազարավոր աշխատատեղեր՝ հատկապես հետևյալ ոլորտներում․

• շինարարություն

• անվտանգության ծառայություններ

• տրանսպորտ

• հյուրանոցային սպասարկում

• սննդի ծառայություններ

• տեխնիկական սպասարկում

• մեդիա արտադրություն

Սակայն այստեղ նույնպես կա կարևոր առանձնահատկություն․ ստեղծված աշխատատեղերի մեծ մասը ժամանակավոր է և ավարտվում է խաղերից հետո։ Սա նշանակում է, որ աշխատատեղերի երկարաժամկետ ազդեցությունը կախված է այն բանից, թե խաղերից հետո որքան արդյունավետ կօգտագործվեն ստեղծված ենթակառուցվածքները։

Ենթակառուցվածքային ներդրումներ՝ տնտեսական ժառանգությո՞ւն, թե՞ ֆինանսական բեռ

Օլիմպիական խաղերի ամենամեծ տնտեսական հակասությունը կապված է ենթակառուցվածքների հետ։

Մի կողմից՝ նոր ճանապարհները, մարզադաշտերը, երկաթուղիները և հյուրանոցները կարող են տարիներով ծառայել երկրին և բարձրացնել տարածաշրջանի տնտեսական մրցունակությունը։

Մյուս կողմից՝ օլիմպիական պատմությունը ցույց է տվել բազմաթիվ օրինակներ, երբ մարզական օբյեկտները խաղերից հետո վերածվել են «դատարկ կառույցների»՝ պահպանման բարձր ծախսերով։

2026 թվականի դեպքում Իտալիան փորձում է նվազեցնել այդ ռիսկը՝ օգտագործելով արդեն գոյություն ունեցող բազմաթիվ մարզական կառույցներ և կենտրոնանալով վերանորոգման վրա, ոչ թե ամբողջությամբ նոր կառուցման։

Սա ավելի կայուն մոտեցում է, բայց չի վերացնում ենթակառուցվածքային ծախսերի աճի վտանգը, որը օլիմպիական նախագծերի ամենատարածված խնդիրներից է։

Տնտեսական ազդեցության գնահատումներ՝ իրականություն, թե՞ օպտիմիզմ

Տարբեր ուսումնասիրություններ փորձում են հաշվարկել օլիմպիական խաղերի ընդհանուր տնտեսական ազդեցությունը։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ 2026 թվականի ձմեռային խաղերը կարող են Իտալիայի տնտեսությանը բերել շուրջ 5.3 միլիարդ եվրոյի ընդհանուր ազդեցություն։

Այս ազդեցությունը ներառում է ոչ միայն ուղղակի եկամուտները, այլ նաև այն տնտեսական ակտիվությունը, որն առաջանում է ներդրումների, սպառման աճի և միջազգային ուշադրության շնորհիվ։

Սակայն տնտեսագետների մի մասը զգուշացնում է, որ նման գնահատականները հաճախ չափազանցված են։ Որոշ հետազոտություններ մատնանշում են, որ օլիմպիական խաղերի տնտեսական օգուտները կարող են իրականում ավելի փոքր լինել, քանի որ հաշվարկներում երբեմն ներառվում են այնպիսի ծախսեր, որոնք իրականում պարզապես տեղափոխվում են մեկ ոլորտից մյուսը։

Օրինակ՝ եթե պետությունը 3 միլիարդ եվրո ծախսում է ճանապարհների վրա, դա ինքնին դեռ չի նշանակում «շահույթ»․ դա պարզապես պետական ներդրում է, որը կարող էր կատարվել նաև առանց օլիմպիական խաղերի։

Այս թեման քննարկվում է նաև ակադեմիական հետազոտություններում, որտեղ նշվում է, որ օլիմպիական խաղերի ֆինանսական արդյունավետությունը հաճախ կախված է կառավարման որակից և հետօլիմպիական ռազմավարությունից։

Հիմնական ֆինանսական ռիսկերը

1. Ծախսերի գերազանցում

Օլիմպիական խաղերի պատմության մեջ գրեթե մշտական երևույթ է, որ նախնական բյուջեն գերազանցվում է։ Դրա պատճառները բազմազան են՝

• շինարարական նյութերի թանկացում

• անվտանգության պահանջների աճ

• նախագծային փոփոխություններ

• քաղաքական կամ կազմակերպչական սխալներ

2026 թվականի խաղերը նույնպես չեն կարող լիովին ապահովագրված լինել այս ռիսկից։

2. Պետական պարտքի աճ

Երբ ենթակառուցվածքային ծրագրերը ֆինանսավորվում են պետական վարկերով կամ բյուջետային դեֆիցիտով, օլիմպիական խաղերը կարող են երկարաժամկետ ավելացնել պարտքի բեռը։

Այս խնդիրը հատկապես ակտուալ է այն երկրների համար, որոնք արդեն ունեն բարձր պետական պարտք կամ սահմանափակ ֆինանսական կայունություն։

3. Հետօլիմպիական օգտագործման խնդիր

Եթե խաղերից հետո մարզական օբյեկտները չեն ունենում տնտեսական կիրառություն, դրանք վերածվում են ծախսային բեռի։ Այս խնդիրը հայտնի է «white elephant» երևույթով։

Միլան-Կորտինա նախագծի հիմնական մարտահրավերը կլինի ապացուցել, որ ենթակառուցվածքները կաշխատեն ոչ միայն օլիմպիական օրերին, այլ նաև դրանից հետո։

Տարածաշրջանային անհավասար ազդեցություն

Օլիմպիական խաղերը տնտեսական օգուտներ են ստեղծում, սակայն այդ օգուտները սովորաբար անհավասար են բաշխվում։

Մեծ քաղաքները, ինչպիսին Միլանն է, ստանում են առավելագույն շահույթ՝

• զբոսաշրջային հոսքերի աճ

• միջազգային բիզնես կապերի ընդլայնում

• ներդրումների ավելացում

Մինչդեռ փոքր համայնքները երբեմն ստանում են միայն որոշակի ժամանակավոր եկամուտներ և հետագայում մնում են սպասարկման ծախսերի առաջ։

Այս հանգամանքը հաճախ ստեղծում է սոցիալ-տնտեսական քննարկումներ, թե արդյոք նման միջոցառումները իրականում ծառայում են ամբողջ երկրի զարգացմանը, թե հիմնականում խոշոր կենտրոնների։

Օլիմպիական խաղերը որպես «ազգային բրենդինգի» գործիք

Տնտեսական ազդեցության ամենահետաքրքիր, բայց ամենադժվար չափելի բաղադրիչներից մեկը երկրի միջազգային իմիջն է։

Օլիմպիական խաղերը հնարավորություն են տալիս պետությանը ներկայանալ որպես․

• ժամանակակից

• անվտանգ

• զբոսաշրջության համար գրավիչ

• ներդրումների համար վստահելի

Այս ազդեցությունը կարող է նպաստել արտաքին ներդրումների ներգրավմանը, միջազգային բիզնես համագործակցություններին և նույնիսկ արտահանման աճին։

Իտալիայի համար 2026 թվականի խաղերը դիտարկվում են որպես հնարավորություն նորից ամրապնդել իր դիրքը եվրոպական զբոսաշրջության և մշակութային բրենդինգի կենտրոնում։

Ի՞նչ են շահում բիզնեսները

Օլիմպիական խաղերի ժամանակ ամենաշահութաբեր ոլորտները սովորաբար լինում են․

• հյուրանոցային բիզնես

• սննդի և ռեստորանային ոլորտ

• տրանսպորտային ընկերություններ

• գովազդային գործակալություններ

• տեխնիկական և մեդիա արտադրություն

• սպորտային ապրանքների վաճառք

Միաժամանակ, օլիմպիական խաղերը նաև մեծացնում են մրցակցությունը։ Փոքր բիզնեսները հաճախ բախվում են մեծ կորպորացիաների ճնշմանը, որոնք ունեն լիցենզավորման և հովանավորության առավելություններ։

Արդյոք օլիմպիական խաղերը ֆինանսապես շահավետ են

Այս հարցին չկա միանշանակ պատասխան։

Օլիմպիական խաղերը կարող են լինել շահավետ, եթե կատարվում են մի քանի պայմաններ․

1. ենթակառուցվածքները օգտագործվում են խաղերից հետո

2. ներդրումները չեն գերազանցում երկրի տնտեսական կարողությունները

3. խաղերը խթանում են երկարաժամկետ զբոսաշրջություն և ներդրումներ

4. կառավարման համակարգը կանխում է կոռուպցիոն ռիսկերը և ծախսերի անկառավարելի աճը

Եթե այս պայմանները չեն ապահովվում, օլիմպիական խաղերը կարող են դառնալ ֆինանսական բեռ, որը տարիներով կզգացվի պետական բյուջեում։

Հետազոտությունները նաև ցույց են տալիս, որ օլիմպիական խաղերի տնտեսական օգուտների գնահատումը հաճախ չափազանցվում է՝ հատկապես քաղաքական նպատակներով։

2026 թվականի ձմեռային օլիմպիական խաղերը հերթական անգամ ցույց են տալիս, որ ժամանակակից օլիմպիական շարժումը ոչ միայն սպորտային, այլ նաև ֆինանսատնտեսական հսկայական նախագիծ է։

Միլան-Կորտինա 2026-ի դեպքում ակնկալվում է միլիարդավոր եվրոների ծախսային և ներդրումային շրջանառություն, որի հիմնական ուղղություններն են ենթակառուցվածքները, կազմակերպչական բյուջեն, զբոսաշրջային եկամուտները, հովանավորությունը և մեդիա իրավունքները։ Ըստ տարբեր գնահատականների՝ ընդհանուր ազդեցությունը կարող է հասնել մոտ 5 միլիարդ եվրոյի։

Սակայն օլիմպիական խաղերի իրական տնտեսական հաջողությունը կախված է ոչ թե մրցումների օրերից, այլ նրանից, թե ինչ է տեղի ունենում դրանցից հետո։ Եթե օլիմպիական ծրագրերը դառնում են երկարաժամկետ զարգացման գործիք, դրանք կարող են ապահովել տնտեսական աճ և միջազգային դիրքի ուժեղացում։ Իսկ եթե դրանք սահմանափակվում են միայն ցուցադրական միջոցառմամբ, ապա կարող են վերածվել բյուջետային ծանր բեռի։

Օլիմպիական խաղերի ամենամեծ դասը պարզ է․ սպորտային փառքը ժամանակավոր է, բայց ֆինանսական հետևանքները կարող են մնալ տասնամյակներով։