Լրատվական կայքերը դառնում են թերթեր. մարդիկ հրաժարվում են դրանցից հօգուտ սոցցանցերի

Ամբողջ աշխարհում տարբեր տարիքային խմբերի մարդիկ հրաժարվում են լրատվական կայքերից ու հրատարակիչների հավելվածներից՝ նախապատվությունը տալով սոցիալական մեդիային և վիդեոհարթակներին։ Փաստացի, 18-ից 34 տարեկան երիտասարդները հրատարակիչների սեփական հարթակների բովանդակությունից ավելի արագ են հրաժարվում, քան հեռուստատեսային լուրերից։

Օքսֆորդի համալսարանի Ռոյթերսի լրագրության ուսումնասիրության ինստիտուտի (RISJ) «Թվային լրատվության 2026 թվականի զեկույցը» հստակ ցույց է տալիս. առցանց լրատվության գրեթե ամբողջ աճն ապահովում են երրորդ կողմի աղբյուրները, մինչդեռ մեդիամագնատների սեփական կայքերն ու հավելվածները մնում են ստվերում։ «Ուսումնասիրված 48 շուկաներից 30-ում սոցիալական մեդիան և վիդեոհարթակներն այժմ ավելի տարածված են որպես լուրերի աղբյուր, քան լրատվամիջոցների սեփական առցանց կայքերն ու հավելվածները»,— նշում են հեղինակները երկուշաբթի երեկոյան հրապարակված զեկույցում:

Իսկ ի՞նչ է լինում այն տեսանյութերի հետ, որոնց ստեղծման վրա լրատվամիջոցները հսկայական ժամանակ ու գումար են արդարացիորեն ծախսել... դե, պատկերը տխուր է։ «Միջին հաշվով, լրատվական կազմակերպությունների սեփական կայքերում և հավելվածներում տեսանյութերի դիտելիությունը 2025 թվականի համեմատ նվազել է 5 տոկոսային կետով,— գրում են զեկույցի հեղինակները,— իսկ 2021 թվականից ի վեր՝ 10 կետով»։ Այս անկումը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ հարցվածների ավելի քան երեք քառորդը (77%) ամեն շաբաթ առցանց լրատվական տեսանյութեր է դիտում, պարզապես այդ դիտումները բաժին են ընկնում երրորդ կողմի հարթակներին։

Սա չի նշանակում, թե սոցցանցերից օգտվողները լիովին գոհ են դրանցից։ Գլոբալ առումով՝ «այն մարդիկ, ովքեր սոցիալական մեդիան և վիդեոհարթակները օգտագործում են որպես լուրերի հիմնական աղբյուր, ավելի բացասական են արտահայտվում [Ուկրաինական հակամարտության, գնաճի, Թրամփի, Մերձավոր Արևելքի հակամարտության, կլիմայի փոփոխության և ներգաղթի] լուսաբանման վերաբերյալ»։

RISJ-ը թվային լրատվության վերաբերյալ զեկույցներ է հրապարակում 2012 թվականից ի վեր։ Այս տարի YouGov հարցման միջոցով նրանք հարցում են անցկացրել 48 երկրների գրեթե 100,000 մարդկանց շրջանում: Ստորև Nieman Lab-ի թիմն առանձնացրել է հիմնական բացահայտումները։

Չաթբոտերի կիրառումը լրատվության մեջ աճում է

Երիտասարդ լսարանը ռեկորդային տեմպերով է անցնում չաթբոտերի օգտագործմանը՝ նորություններին հետևելու համար։ Անցյալ տարի RISJ-ի հարցվածների միայն 7%-ն էր նշել, որ լուրեր կարդալու համար օգտագործում է AI չաթբոտեր (օրինակ՝ ChatGPT կամ Gemini)։ Այսօր այդ թիվը հասել է 10%-ի, իսկ երիտասարդների շրջանում այն էլ ավելի բարձր է. 35 տարեկանից ցածր հարցվածների 16%-ը նշել է, որ վերջին շաբաթվա ընթացքում լուրերի համար չաթբոտ է օգտագործել։

Այս աճը խիստ տարբերվում է ըստ տարածաշրջանների։ RISJ-ի ավագ հետազոտող Էմի Ռոս Արգուեդասը նշում է, որ չաթբոտերի տարածման հիմնական շարժիչ ուժը Ասիան, Աֆրիկան և Լատինական Ամերիկան են, զգալի աճ կա նաև Հարավային ու Արևելյան Եվրոպայում։ Հարավային Կորեայում և Իսպանիայում լուրերի համար չաթբոտերի օգտագործումը նախորդ տարվա համեմատ կրկնապատկվել է, մինչդեռ Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում աճ չի գրանցվել։ Այդուհանդերձ, լրատվության այս նոր աղբյուրը հիմնովին փոխում է տեղեկատվության տարածման և լսարանի կողմից դրա հայտնաբերման մեխանիզմները։

Կարևոր փաստ. Մարդիկ չաթբոտերից դեպի բուն լրատվական հոդվածներ շատ ավելի քիչ են անցում կատարում (click-through), քան սոցցանցերից կամ որոնողական համակարգերից։ 27 շուկաների չաթբոտ օգտագործողների հարցումը ցույց է տվել, որ միայն 4%-ն է «միշտ» կամ «հաճախ» սեղմում արհեստական բանականության նշած աղբյուրների հղումներին։ Համեմատության համար՝ որոնողական համակարգերից հղումներով անցնում է օգտատերերի 19%-ը, իսկ սոցցանցերից՝ 17%-ը։

Երբ չաթբոտերի օգտատերերը, այնուամենայնիվ, անցնում են հղումով, նրանք դա անում են կա՛մ տեղեկատվությունը ստուգելու (վերիֆիկացնելու), կա՛մ հիշատակված լրատվամիջոցի մասին ավելինմանալու համար, ինչը կարող է պայմանավորված լինել AI գործիքների քրոնիկ «հալյուցինացիաներով» (սխալ տեղեկություններ հորինելով) և աղբյուրների անհայտության խնդրով։ Մինչդեռ սոցցանցերում և որոնողական համակարգերում հղումներին սեղմելու հիմնական պատճառը նորության մասին ավելի շատ մանրամասներ հայտնաբերելն է։

Այս տարբերությունը, ըստ Արգուեդասի, կարող է վկայել այն մասին, որ լսարանը հիմնականում բավարարված է չաթբոտերի տրամադրած տեղեկատվությամբ և կարիք չի զգում անցնելու հրատարակչի կայք՝ իրադարձության մասին ամբողջական պատկերացում կազմելու համար։

Այդուամենայնիվ, չաթբոտերը դեռևս առաջնային աղբյուր չեն նույնիսկ իրենց մշտական օգտատերերի համար. աշխարհում հարցվածների միայն 1%-ն է նշել, որ դրանք լուրեր ստանալու հիմնական միջոցն են։ Սակայն որպես լրացուցիչ աղբյուր՝ դրանք ունեն յուրահատուկ առավելություններ։ Օգտատերերին գրավում է սեփական ինքնավարության զգացումը. հնարավորությունը՝ տալու հստակեցնող հարցեր և ինքնուրույն թելադրելու, թե ինչ լրացուցիչ տեղեկատվություն են ցանկանում տեսնել:

Հարցվածների 42%-ը որպես չաթբոտերից օգտվելու հիմնական շարժառիթ նշել է հենց հաջորդող հարցեր տալու հնարավորությունը։ Բարձր են գնահատվել նաև այլ ինտերակտիվ գործառույթներ՝ «բարդ պատմությունների» ամփոփումը (36%) և այլ լեզուներից նորությունների թարգմանությունը (33%):

— Էնդրյու Դեք

Meta-ն դեռևս (շարունակում է) առաջատար լինել լրատվության ոլորտում

2014 թվականից ի վեր, երբ RISJ-ն առաջին անգամ հարցրեց մարդկանց, թե որ սոցիալական հարթակներից են օգտվում նորություններ կարդալու համար, Facebook-ը միշտ եղել է առաջին տեղում, թեև մինչև 2024 թվականը դրա օգտագործումը նվազում էր։ 2026 թվականին, սակայն, նկատվում է դրա «վերածնունդը». հարցվածների 43%-ը նշում է, որ այն օգտագործում է լուրերի համար ընդհանրապես, իսկ 31%-ը՝ վերջին շաբաթվա ընթացքում։

Միևնույն ժամանակ, Instagram-ը դարձել է 18-24 տարեկանների համար ամենամեծ լրատվական սոցիալական հարթակը. նրանց 42%-ը նշել է, որ վերջին շաբաթվա ընթացքում լուրեր է ստացել հենց այնտեղից։

YouTube-ը լուրեր փնտրողների նախընտրելի հարթակն է

Ամբողջ աշխարհում ավանդական հեռուստառադիոընկերությունները շարունակում են զիջել դիրքերը սոցիալական մեդիային, և սեփական կայքերում ու հավելվածներում տեսանյութեր ներդնելու լրատվամիջոցների փորձերը իրավիճակը չեն փրկում։ 2023-2026 թվականների ընթացքում բոլոր հարթակները (բացի բուն լրատվական կայքերից ու հավելվածներից) գրանցել են օգտատերերի աճ, մինչդեռ լրատվական կայքերն ու հավելվածները կորցրել են օգտատերերի 5%-ը։

YouTube-ն այս առումով առանձնահատուկ է։ RISJ-ի հետազոտող Քրեյգ Թ. Ռոբերտսոնը նշում է, որ թեև մարդիկ լրատվական տեսանյութեր տեսնում են նաև Instagram-ում և TikTok-ում, YouTube-ը միակ հարթակն է, որտեղ օգտատերերի մեծամասնությունը միտումնավոր (նպատակաուղղված) է փնտրում նորությունները։ Instagram-ում և TikTok-ում լուրերը հիմնականում պարզապես պատահական հայտնվում են օգտատերերի էջերում (feed)։ Բացի այդ, ի տարբերություն Instagram-ի և TikTok-ի կարճ հոլովակների, YouTube-ի օգտատերերը դեռևս մեծ հետաքրքրություն են ցուցաբերում երկար ձևաչափի (longform) հանդեպ։

Հետաքրքիր է, որ երկար լրատվական տեսանյութերը համեմատաբար ավելի տարածված են երիտասարդների, քան տարեցների շրջանում։ YouTube-ով լուրեր դիտող 18-24 տարեկանների կեսից ավելին (52%) ամեն շաբաթ դիտում է 5 րոպեից երկար տեսանյութեր, մինչդեռ 55-ից բարձր տարիքի անձանց շրջանում այդ թիվը 41% է։

— Նիլ Դհանեշա

Լուրերի համար վճարելու պատրաստակամությունը հասել է իր առավելագույն սահմանագծին

RISJ-ի կողմից հարցված երկրներում հարցվողների միայն 17%-ն է նշել, որ վերջին տարում վճարել է առցանց լուրերի համար՝ նախորդ տարվա 18%-ի համեմատ։ ԱՄՆ-ում լուրերի համար վճարողների թիվը նվազել է 4 տոկոսային կետով։

Բլոգերները/կոնտենտ ստեղծողները չեն փոխարինում ավանդական լրատվությանը

Ամբողջ աշխարհում լրատվական բովանդակություն ստեղծողները (creators) շարունակում են գտնել իրենց տեղը մեդիաէկոհամակարգում՝ «լրագրության և քաղաքական ակտիվիզմի միջև եղած սահմանների աստիճանական ջնջման» պայմաններում, գրում է RISJ-ի ավագ գիտաշխատող Նիկ Նյումանը։

Ըստ այս տարվա զեկույցի՝ հարցվածների 27%-ն ամեն շաբաթ լուրեր է ստանում անհատ բլոգերներից, սակայն նրանցից միայն 13%-ն է ասել, որ այդ աղբյուրները բավարարում են իրենց լրատվական կարիքների մեծ մասը կամ ամբողջը։ Այս ցուցանիշները խիստ տարբերվում են ըստ երկրների. օրինակ՝ Քենիայում հարցվածների 58%-ն է հետևում բլոգերներին, իսկ Նիդերլանդներում՝ ընդամենը 9%-ը։

Անհատ բլոգերները հազվադեպ են ամբողջությամբ փոխարինում ավանդական լրատվամիջոցներին։ Փոխարենը նրանք կատարում են լրացնող դեր՝ օգնելով լսարանին մեկնաբանել, բացատրել, քննադատել կամ արձագանքել լուրերին, այլ ոչ թե իրենք են առաջինը հայտնում դրանք (breaking news):

— Հանա Թամիզ

Հեռուստատեսությունը կորցնում է երիտասարդ լսարանը, իսկ ռադիոն և թերթերը «կորցրել են իրենց ողջ կենդանի լսարանը»

2026 թվականի դրությամբ տպագիր թերթերի, ռադիոյի և նույնիսկ հեռուստատեսային լուրերի լսարանի կրճատման միտումները շարունակում են մնալ մտահոգիչ։ Այս տարվա զեկույցը փորձում է պատասխանել հարցին. արդյո՞ք խնդիրն այն է, որ այս աղբյուրները չեն կարողանում նոր օգտատերեր ներգրավել, թե՞ նրանք պարզապես չեն կարողանում պահել (ռետենցիա) եղած լսարանը։

Տվյալները ցույց են տալիս, որ հեռուստատեսության համար ամենամեծ խնդիրը հենց լսարանի պահպանումն է։ Հեռուստատեսային լուրերն ունեն ներգրավվածության բարձր մակարդակ (79%), սակայն պահպանման մակարդակը 66% է։

«Այլ կերպ ասած՝ նրանք կորցրել են իրենց ողջ կենդանի լսարանը»,— գրում է RISJ-ի հետազոտությունների տնօրեն Ռիչարդ Ֆլետչերը։ «Հեռուստատեսային լուրերը շատերի համար պարզապես դուրս են եկել գործածությունից, մինչդեռ թերթերն ու ռադիոն երիտասարդ սերնդի կյանքի մաս երբեք էլ չեն կազմել»։

Հեռուստատեսության համար ամենամեծ ահազանգը տարիքային ճեղքվածքն է։ Եթե 35-ից բարձր տարիքի անձանց շրջանում այն պահպանում է լսարանի 71%-ը, ապա 18-34 տարեկանների շրջանում՝ ընդամենը 51%-ը։ Անկումը պայմանավորված է ոչ թե երիտասարդներին չգրավելով, այլ նրանց պահել չկարողանալով։

Ֆլետչերը փակում է այս բաժինը մեկ այլ մռայլ հիշեցմամբ. այն լսարանը, որը լքում է այս մեդիահարթակները, կարող է ընդհանրապես հեռանալ լրատվությունից և այլևս ոչ մի տեղից նորությունների չհետևել։

— Սոֆի Քալփեփեր

Անկողմնակալ լրատվությունը դեռ ողջ է

Արդյո՞ք շուկան դեռ գնահատում է անկողմնակալ (օբյեկտիվ) լրատվությունը։ Չնայած համաշխարհային քաղաքական բևեռացման աճին, հարցվածների մեծամասնության (ավելի ստույգ՝ հարաբերական մեծամասնության՝ 45%) համար նախընտրելի են մնում այն աղբյուրները, որոնք «չունեն որոշակի հստակ կողմնորոշում կամ տեսակետ»։

Այս բաժնի հեղինակ Ռասմուս Քլեյս Նիլսենը նշում է, որ սեփական կարծիքին համապատասխանող լուրեր նախընտրողների թիվը փոքր է, բայց այդ լսարանն ավելի ակտիվ է, ավելի շատ է կիսվում նյութերով սոցցանցերում և կոմերցիոն առումով ավելի շահավետ է լրատվամիջոցների համար։

Երկրների միջև տարբերությունները մեծ են։ Գերմանիայում «չեզոք լրատվություն» նախընտրողների հարաբերակցությունը «ինձ հետ համամիտ լուրերի» նկատմամբ 64% ընդդեմ 10%-ի է։ Սակայն Գլոբալ Հարավի շատ երկրներում պատկերը հակառակն է. Նիգերիայում, օրինակ, այդ ցուցանիշները համապատասխանաբար 22% և 46% են։

Հանրային մեդիայի ընկալումները խիստ տարբեր են

26 երկրներում RISJ-ը հարցրել է օգտատերերին, թե ինչպիսի ազդեցություն ունի հանրային հեռարձակողը (հանրային մեդիան) իրենց երկրի կյանքի վրա։

Մեծամասնությունն ունի դրական (37%) կամ չեզոք (35%) դիրքորոշում, և միայն 22%-ն է բացասական արտահայտվել։ Որպես կանոն, ձախակողմյան հայացքներ ունեցող մարդիկ հանրային մեդիային վերաբերվում են դրական, իսկ աջակողմյանները՝ բացասական։

Կան բացառություններ. Ֆինլանդիայում, որտեղ մեդիայի հանդեպ վստահությունը շատ բարձր է, բոլոր քաղաքական թևերի ներկայացուցիչները դրական են տրամադրված։ Իտալիայում, որտեղ աջակողմյան կառավարությանը մեղադրում են հանրային հեռարձակողի անկախությունը խաթարելու մեջ, պատկերը հակառակն է՝ ձախերը դժգոհ են, աջերը՝ գոհ։

Խմբագրական անկախության վերաբերյալ մտահոգությունները ձևավորում են հանրային մեդիայի ընկալումն ամբողջ աշխարհում։ Զեկույցի առաջատար հեղինակ Ջիմ Իգանը նշում է Սլովակիայի և Սերբիայի օրինակները, որտեղ կառավարական վերահսկողության ուժեղացումը հանգեցրել է հանրային բողոքների և հանրային հեռարձակողի հանդեպ վստահության կտրուկ անկման։

«Հանրային մեդիայի դիրքերի ամրապնդումը կապված է... անկախության հստակ ցուցադրման, հասանելիության բարձրացման և լուրերը մարդկանց ամենօրյա սպառման սովորությունների մեջ ներդնելու հետ»,— եզրափակում է Նիլսենը։

— Նիլ Դհանեշա